Kuphunzira za Kuwerengera Nthawi ya Sabata m'Baibulo —
Kodi Sabata Limayamba Liti Kwenikweni?
Sabata ndi tsiku lachisanu ndi chiwiri lodalitsidwa ndi kulemekezedwa ndi Mulungu. Okhulupirira sasunga Sabata kuti apeze chipulumutso.
M'malo mwake, pansi pa chisomo, amakumbukira ntchito zazikulu za Mulungu za kulenga ndi kuwombola ndipo akuyembekezera mpumulo wosatha womwe ukubwera.
Masiku ano, pali malingaliro osiyanasiyana okhudza nthawi yomwe Sabata limayamba ndi kutha.
Ena amatsatira miyambo yachiyuda ndipo amasunga Sabata kuyambira kulowa kwa dzuwa Lachisanu mpaka kulowa kwa dzuwa Loweruka.
Ena amawerengera malinga ndi nthawi yakumaloko ya kulowa kwa dzuwa kapena mawonekedwe a nyenyezi.
Ena amatsatira kalendala yamakono ya anthu wamba ndipo amagwiritsa ntchito pakati pausiku ngati malire a tsiku, kutanthauza kuti, malo olekanitsira tsiku lina ndi lotsatira.
Ena, potengera ndime zosiyanasiyana za m'Baibulo, amakhulupirira kuti tsiku lathunthu limayamba ndi usana, limapitirira mpaka madzulo ndi usiku, ndipo limatha pamene usana wotsatira umayamba.
Malinga ndi kamvedwe kameneka, Sabata la tsiku lachisanu ndi chiwiri limayamba nthawi ya kuwala kwa usana Loweruka ndipo limatha pamene kuwala kwa usana Lamlungu kukuyamba.
Kafukufukuyu akuyang'ana ngati lingaliro lomalizali lili ndi chithandizo cha m'Baibulo komanso m'mbiri.
1. Kodi “Tsiku” Linapangidwa Bwanji mu Genesis?
Zolemba za Genesis 1:3-5:
Mulungu anati, “Kukhale kuwala,” ndipo kunakhala kuwala. Mulungu anaona kuti kuwalako kunali kwabwino, ndipo Mulungu analekanitsa kuwala ndi mdima. Mulungu anatcha kuwalako Usana, ndipo mdimawo anautcha Usiku. Ndipo panali madzulo, ndipo panali m’mawa, tsiku loyamba.
Kawirikawiri anthu amaganiza kuti chifukwa chakuti lembalo limati, “panali madzulo, ndipo panali m’mawa,” tsiku liyenera kuyamba madzulo.
Komabe, kuwerenga mosamala mndandanda wa tsiku loyamba mu Genesis kumapereka mwayi wina.
Poyamba kulengedwa, dziko lapansi linali lopanda mawonekedwe ndi lopanda kanthu, ndipo mdima unali pamwamba pa nyanja. Mdima unalipo kale, koma kuunika komwe Mulungu adalenga ndi kusiyanitsa sikunawonekere. Mulungu anati, “Kukhale kuunika,” ndipo pamenepo panakhala kuunika. Mulungu kenako analekanitsa kuunika ndi mdima, natcha kuunikako “Usana” ndi mdimawo “Usiku.”
Chifukwa chake, ndondomeko yeniyeni ya tsiku loyamba ikhoza kumveka ngati:
Mdima woyambirira → Mulungu amalenga kuwala → Masana → Madzulo → Usiku → Mmawa → Tsiku loyamba latha
Izi sizikutanthauza kuti tsikulo limayamba ndi madzulo.
"Madzulo" ndi kusintha komwe kumathera kuwala kwa dzuwa ndi usiku, pomwe "m'mawa" ndi kusintha komwe kumathera kuwala kwa dzuwa ndi usiku.
Chifukwa chake, chiganizo:
"Panali madzulo, ndipo panali m'mawa, tsiku loyamba"
Zingamvekenso kuti tsiku lonse lolenga linadutsa m'mawa, madzulo, ndi usiku mpaka m'mawa. Pamenepo tsiku loyamba linatha ndipo tsiku lotsatira linayamba.
Kuyambira tsiku lachiwiri kupita mtsogolo, tsiku likhoza kuimiridwa motere:
Masana → Madzulo → Usiku → Mmawa
Ndiko kuti, tsiku limayamba m'mawa mozungulira kuwala kwa dzuwa ndipo limatha m'mawa wotsatira.
Kutanthauzira kumeneku si lingaliro lamakono lokha. Akatswiri ena achiyuda ndi a Baibulo anena kuti mwina Israyeli wakale poyamba ankagwiritsa ntchito njira yowerengera tsiku kuyambira m'mawa mpaka m'mawa.
2. Tsiku la Chitetezero: Kodi "Madzulo mpaka Madzulo" ndi Kuwerengera Tsiku Lonse, Kapena Ndi Chikumbutso Chapadera?
Levitiko 23:27 akuti:
Pa tsiku la khumi la mwezi wachisanu ndi chiwiri uwu padzakhala Tsiku la Chitetezero.
Koma Levitiko 23:32 amapereka lamulo lapadera:
Kuyambira madzulo a tsiku lachisanu ndi chinayi la mweziwo mpaka madzulo otsatira, muzisunga Sabata lanu.
Iyi ndi nkhani yofunika kwambiri.
Ngati “madzulo a tsiku lachisanu ndi chinayi” anali kale chiyambi cha tsiku la khumi, n’chifukwa chiyani lembalo limatchulabe kuti:
madzulo a tsiku lachisanu ndi chinayi
m'malo mwa "madzulo a tsiku la khumi"?
Kumvetsetsa kwina komwe kungatheke n'kwakuti malire a tsiku wamba anakhalabe m'mawa, pamene kusala kudya kwapadera ndi kudzichepetsa komwe kunali kofunika pa Tsiku la Chitetezero kunayamba msanga, madzulo a tsiku lachisanu ndi chinayi, ndipo kunapitirira mpaka madzulo a tsiku la khumi.
Motero:
Masana a pa 9 → Madzulo a pa 9 [kuyamba kudya] → Masana a pa 10 [Tsiku la Chitetezero] → Madzulo a pa 10 [kumapeto kwa kudya]
Malinga ndi kumvetsetsa kumeneku, "madzulo mpaka madzulo" amatanthauza:
nthawi yapadera yochitira mwambo wa Tsiku la Chitetezero
m'malo mongofotokoza momveka bwino:
malire a tsiku lililonse
Kusiyana kumeneku n'kofunika.
Baibulo silinena kuti:
"Sabata lililonse liyenera kusungidwa kuyambira madzulo mpaka madzulo."
Levitiko 23:32 imanena makamaka za Tsiku la Chitetezero, lomwenso lili ndi lamulo lapadera lakuti munthu adzichepetse.
Chifukwa chake, kukulitsa vesili kukhala lamulo la dziko lonse la Sabata la mlungu ndi mlungu kumafuna thandizo lowonjezera la m'Baibulo.
3. Ubale Pakati pa “Tsiku Limenelo” ndi “M’mawa”
Ndime zingapo mu Chilamulo cha Mose ndizofunika kwambiri.
Levitiko 7:15 imati nyama ya nsembe yoyamika iyenera kudyedwa tsiku limene yaperekedwa ndipo siyenera kusiyidwa mpaka m'mawa.
Levitiko 22:30 akunenanso kuti:
Idyedwe tsiku lomwelo; musasiyeko kanthu kufikira m'mawa.
Deuteronomo 21:23 akulamulanso kuti:
Mtembo wake usakhale pamtengo usiku wonse, koma udzamuika m'manda tsiku lomwelo.
Ndime izi mwachibadwa zimasonyeza ndondomekoyi:
Tsiku limenelo → Madzulo → Usiku → Mmawa
Zimasonyeza kuti madzulo ndi usiku zidakali za “tsiku limenelo,” pomwe kubwera kwa m’mawa kumasonyeza kuyamba kwa tsiku lotsatira.
Choncho, nsembeyo inkatha kudyedwa madzulo ndi usiku wa tsiku lomwelo, koma siikanatha kukhalabe mpaka m'mawa. Mawu awa akugwirizana ndi m'mawa womwe umagwira ntchito ngati malire omwe lamulo lonena za "tsiku limenelo" silinagwirenso ntchito.
Mawu amenewa amachirikiza mwachindunji kumvetsetsa kuti tsiku limayamba m'mawa, pafupi ndi kuyamba kwa kuwala kwa usana, limapitirira madzulo ndi usiku, ndipo limatha m'mawa.
Komabe, ndime izi zikusonyeza kuti m'mawa ukhoza kugwira ntchito ngati malire a tsiku, malo olekanitsa tsiku lina ndi lotsatira.
4. Eksodo 16, Mana, ndi Kusunga Sabata Koyamba Kolembedwa
Eksodo 16 ndi limodzi mwa ndime zofunika kwambiri pophunzira nthawi ya Sabata.
Anthu ankatuluka m'mawa uliwonse kukatola mana, ndipo tsiku lachisanu ndi chimodzi anatola manawo kawiri.
Mose anawauza kuti:
Mawa ndi mpumulo wa Sabata, Sabata lopatulika la Ambuye.
Anthu anasunga chakudya:
mpaka m'mawa.
Kenako, m'mawa mwake, Mose anati:
Idyani zimenezo lero, pakuti lero ndi Sabata la Ambuye.
Nkhaniyi ikupereka ndondomeko yotsatirayi:
Tsiku lachisanu ndi chimodzi: kusonkhanitsa magawo awiri → Mapasi ausiku → Mmawa → “Lero” ndi Sabata
Iyi ndi imodzi mwa ndime zofunika kwambiri zomwe Mulungu, kudzera mwa Mose, anaphunzitsa Aisrayeli momwe angasunge Sabata.
N'zochititsa chidwi kuti ndimeyi siinalembe Mose akulengeza dzuwa litalowa pa tsiku lachisanu ndi chimodzi kuti:
"Sabata layamba tsopano."
M'malo mwake, m'mawa wotsatira, tsiku lachisanu ndi chiwiri likufotokozedwa motere:
"Lero ndi Sabata."
Izi zikugwirizana, ndipo zingathandize, kuwerengera kochokera m'mawa, ngakhale kuti sizimatsimikiza chiyambi chenicheni cha Sabata.
5. Kutseka kwa Zipata kwa Nehemiya Sikutsimikizira Kuti Sabata Linayamba Dzuwa Litalowa
Nehemiya 13:19 analemba kuti:
Pamene zipata za Yerusalemu zinayamba mdima Sabata lisanafike, ndinalamula kuti zipata zitsekedwe ndipo ndinalamula kuti zisatsegulidwe mpaka Sabata litatha.
Ndime iyi nthawi zambiri imagwiritsidwa ntchito kutsimikizira kuti Sabata limayamba dzuwa likamalowa.
Komabe, lembalo limati:
Sabata lisanafike
Nehemiya anatseka zipata pasadakhale, nthawi imene mdima unkayamba kugwa Sabata lisanafike. Izi zingamveke ngati njira yoletsa amalonda kubweretsa katundu mumzinda usiku n'cholinga choti adzagulitse pa tsiku lotsatira la Sabata.
Chifukwa chake:
Kutseka zipata nthawi ya madzulo ≠ umboni wakuti madzulo enieniwo anali chiyambi cha Sabata
Ndimeyi ikugwirizana ndi tanthauzo la chiyambi cha kulowa kwa dzuwa, koma siitsimikizira yokha kuti kulowa kwa dzuwa kunali malire a tsiku.
6. Nthawi Yoikidwa M'manda kwa Ambuye Yesu Imabweretsa Funso Lofunika Kwambiri
Kuikidwa m'manda kwa Ambuye Yesu: Madzulo pa Tsiku Lokonzekera ndi Sabata Likuyandikira
Maliko 15:42 akufotokoza izi:
“Pomwe madzulo anali, popeza linali Tsiku Lokonzekera, ndiko kuti, tsiku lisanafike Sabata…”
Ndondomeko ya nthawi mu vesili ikufunika kuganiziridwa bwino.
Lembalo limanena momveka bwino kuti:
madzulo anali atafika kale
komabe nthawi yomweyi imatchedwabe kuti:
“Tsiku Lokonzekera, ndiko kuti, tsiku lisanafike Sabata.”
Mwa kuyankhula kwina, malinga ndi kuwerenga kwachibadwa kwa nkhaniyi, madzulo anali atafika kale, koma linali Tsiku Lokonzekera, ndipo Sabata linali lisanayambe.
Kenako Yosefe wa ku Arimateya anapita kwa Pilato kukapempha mtembo wa Ambuye Yesu. Pilato anadabwa kuti anali atafa kale, choncho anaitana kapitawo wa asilikali ndi kumufunsa ngati anali atafa kale. Pilato atangolandira chitsimikizo, anamasula mtembowo kwa Yosefe.
Panali njira zingapo zoikira maliro zomwe zinkayenera kutsatiridwa. Yosefe anayenera:
Gulani nsalu yofewa → kugwetsa thupi → kukonza thupi → kulikulunga ndi nsalu → kuliika m'manda odulidwa mwala → kukulungirani mwala pakhomo
Yohane 19:39–40 akupitiriza kunena kuti Nikodemo anabwera ndi mure ndi aloe wambiri, ndipo pamodzi iwo:
anakonza thupi la Yesu ndi zonunkhirazo malinga ndi mwambo wa Ayuda woika maliro.
Chifukwa chake, kuyambira nthawi yomwe madzulo anali atafika kale ndipo Yosefe anapita koyamba kwa Pilato kukapempha mtembo, kudzera mu kufunsa kwa Pilato kwa kapitawo, kumasula mtembowo, ndi kukonzekera konse kwa maliro komwe Yosefe ndi Nikodemo adachita, nthawi yambiri iyenera kuti idapita.
Pambuyo pofotokoza zochitika izi, Luka 23:54 akuti:
“Tsiku limenelo linali Lokonzekera, ndipo Sabata linali kuyandikira.”
Vesi ili ndi lofunika kwambiri.
Verebu la Chigiriki lomasuliridwa kuti “anali kuyandikira” ndi ἐπέφωσκεν (epéphōsken)kuchokera ku ἐπιφώσκω (epiphōskō)Mawuwa akugwirizana ndi kuwala komwe kumawonekera, tsiku likuyamba kuwala, kapena mbandakucha ukuyandikira.
Chifukwa chake, pamene tanthauzo lenileni la mawuwa likuganiziridwa, nkhani ya Luka ikubweretsa funso lofunika kulifufuza:
Kodi kuikidwa m'manda kwa Ambuye Yesu kunayamba madzulo a Tsiku Lokonzekera, kupitirirabe kwa kanthawi usiku, kenako kutha m'mawa ukuyandikira, pamene Sabata la tsiku lachisanu ndi chiwiri linali pafupi ‘kucha’?
Ngati ndi choncho, ndondomeko ya nthawi ingakhale yogwirizana:
Tsiku Lokonzekera Masana: Ambuye apachikidwa → Madzulo afika, komabe amatchedwanso Tsiku Lokonzekera → Yosefe akupempha mtembo → Yosefe ndi Nikodemo kukonzekera ndi kuika mtembo wa Ambuye → Sabata likuyandikira
Kutanthauzira kumeneku kuyenera kuyerekezeredwa ndi lingaliro lachikhalidwe lakuti Sabata limayamba nthawi yomweyo dzuwa litalowa Lachisanu.
Marko akunena momveka bwino kuti madzulo anali atafika kale pamene nthawiyo inkatchedwabe “Tsiku Lokonzekera, tsiku lisanafike Sabata.” Luka, atafotokoza za kuikidwa m’manda, kenako anagwiritsa ntchito verebu logwirizana ndi kuwala kapena mbandakucha pofotokoza kuti Sabata likuyandikira.
Inde, nkhani yonse yokhudza kuwerengera Sabata singathe kuthetsedwa ndi liwu limodzi lachigiriki. ἐπέφωσκεν kokha. Kagwiritsidwe ntchito ka liwulo m'nkhani zosiyanasiyana komanso njira zowerengera masiku pakati pa Ayuda a m'zaka za zana loyamba ziyeneranso kufufuzidwa.
Komabe, pamene ndime ziwirizi zikuwerengedwa pamodzi, zimabweretsa funso lomwe siliyenera kunyalanyazidwa mopepuka:
Ngati Sabata linayamba kale Lachisanu litalowa dzuwa, n’chifukwa chiyani Marko, atanena kuti madzulo afika, anatchulabe nthawiyo kuti “Tsiku Lokonzekera, tsiku lisanafike Sabata”? Ndipo n’chifukwa chiyani Luka, kumapeto kwa maliro, anagwiritsa ntchito verebu logwirizana ndi kuwala ndi mbandakucha pofotokoza kuyandikira kwa Sabata?
Choncho, nkhani ya kuikidwa m’manda kwa Ambuye Yesu iyenera kuganiziridwa mozama pofufuza ngati Sabata linayamba madzulo kapena masana.
7. Mateyu 28:1: “Pambuyo pa Sabata, Kutatsala Kucha kwa Tsiku Loyamba”
Mateyu 28:1 ndi ndime ina yofunika kwambiri.
Mawu achi Greek amafotokoza nthawi motere:
Sabata itatha, pamene kunali kuyamba kucha kwa tsiku loyamba la sabata.
Malinga ndi ndondomeko yachilengedwe kwambiri ya nthawi:
Sabata latha → Usiku wotsatira ufika m'mawa mwake → Tsiku loyamba likuyamba
Izi zikugwirizana ndi kumvetsetsa kuti tsiku loyamba limayamba m'mawa.
Mauthenga Abwino onse anayi amanena kuti akaziwo anapita kumanda molawirira kwambiri tsiku loyamba la sabata.
Ngati Sabata linatha kwathunthu dzuwa likalowa Loweruka, n’chifukwa chiyani akaziwo sanapite kumanda nthawi yomweyo Loweruka madzulo m’malo moyembekezera mpaka m’mawa kwambiri tsiku loyamba?
Munthu angayankhe moyenera kuti chitetezo, mdima, kuunikira, kapena zinthu zina zothandiza zitha kufotokoza kuchedwako. Chifukwa chake, mfundo iyi yokha si yofunikira.
Komabe, ikawerengedwa pamodzi ndi ndime zina, imakhalabe yofunika.
8. Yohane 20:19: “Tsiku lomwelo, tsiku loyamba la sabata, madzulo”
Yohane 20:19 analemba kuti:
“Ndipo, tsiku lomwelo madzulo, lomwe linali tsiku loyamba la sabata…”
Malinga ndi dongosolo la Ayuda la pambuyo pake lokhala ndi tsiku lolowera dzuwa mpaka kulowa kwa dzuwa, madzulo a Lamlungu pambuyo pa kulowa kwa dzuwa, mwachionekere, madzulo a Lamlungu pambuyo pa kulowa kwa dzuwa anali kale a tsiku lachiwiri.
Komabe Yohane akunenabe kuti:
“Tsiku lomwelo, tsiku loyamba la sabata, madzulo.”
Izi zikusonyeza kuti wolemba Chipangano Chatsopano anganene kuti madzulo otsatira usana akadali a “tsiku” lomwelo.
Inde, omasulira ena amamvetsa mawu akuti “tsiku lomwelo” ngati nkhani yonena za tsiku la kuuka kwa akufa osati ngati tanthauzo la kalendala yaukadaulo.
Chifukwa chake, ndimeyi ndi yabwino kugwiritsidwa ntchito pamodzi ndi umboni wina osati ngati umboni wokhawo.
9. Ndime za Chipangano Chatsopano zomwe "Tsiku Lotsatira" Limabwera Pambuyo pa Madzulo Kapena Usiku
Chipangano Chatsopano chili ndi nkhani zingapo zofanana.
Marko 11 akunena kuti madzulo anafika, kenako akunena za “tsiku lotsatira.”
Yohane 6 poyamba akunena kuti madzulo anali atafika ndipo kunali kale mdima, ndipo pambuyo pake amalankhula za "tsiku lotsatira."
Machitidwe 4 alemba kuti popeza kunali kale madzulo, atumwiwo anasungidwa mpaka “m’mawa mwake.”
Machitidwe 23 amafotokoza za Paulo akuperekezedwa usiku, ndipo pambuyo pake akunena za “m’mawa mwake.”
Nkhani zonsezi siziyenera kuonedwa ngati njira zokhazikika za kalendala.
Komabe, zikusonyeza kuti:
Olemba Baibulo sankaona madzulo ndi usiku ngati chiyambi cha tsiku lotsatira.
10. ‘Maola Khumi ndi Awiri’ a Kuwala kwa Usana ndi Kuwerengera Nthawi Kuyambira M'mawa
Ambuye Yesu anati:
"Kodi masana mulibe maola khumi ndi awiri?"
—Yohane 11:9
Chipangano Chatsopano nthawi zambiri chimatchula ola lachitatu, ola lachisanu ndi chimodzi, ndi ola lachisanu ndi chinayi.
Pansi pa dongosolo la Ayuda logawa kuwala kwa dzuwa m'magawo khumi ndi awiri:
Ola lachitatu linali pafupifupi 9:00 koloko m'mawa;
ola lachisanu ndi chimodzi pafupifupi masana;
ola lachisanu ndi chinayi pafupifupi 3:00 pm
Izi zikusonyeza kuti kuwerengera nthawi kwa masana m'dziko lakale kunkayamba m'mawa kapena kutuluka kwa dzuwa.
Komabe, kusiyana kofunikira kuyenera kusungidwa pakati pa:
malo oyambira kuwerengera maola khumi ndi awiri a masana
ndi
malire a tsiku lathunthu la kalendala ya maola makumi awiri ndi anayi
Zonsezi sizikutanthauza kuti ndi zofanana kwenikweni.
Chifukwa chake, umboni uwu ukhoza kupereka chitsimikizo cha kumvetsetsa kwa m'mawa, koma suyenera kugwiritsidwa ntchito wokha kutsimikizira kuti tsiku lililonse liyenera kuyamba nthawi ya 6 koloko m'mawa.
Kuti titsatire mfundo zenizeni masiku ano, kugwiritsa ntchito nthawi yokhazikika yapafupifupi 6:00–7:00 am ngati malire ogwirira ntchito kungapereke dongosolo logwirizana, koma ziyenera kufotokozedwa momveka bwino kuti izi ndi:
njira yothandiza yogwiritsira ntchito, osati lamulo la m'Baibulo lonena nthawi yeniyeni ya 6:00 koloko m'mawa
11. Usana ndi Usiku Zimabwerera Nthawi Zonse Pa Nthawi Yake Yoikika
Yeremiya 33 ali ndi mawu awiri ofunikira okhudza dongosolo la usana ndi usiku lomwe Mulungu adakhazikitsa.
Yeremiya 33:20 akuti:
‘Ambuye atero: Ngati mungathe kuswa pangano langa ndi usana ndi pangano langa ndi usiku, kotero kuti usana ndi usiku zisafike pa nthawi yake yoikidwa…’
Yeremiya 33:25 akunenanso za izi:
Pangano la Mulungu ndi usana ndi usiku ndi dongosolo lokhazikika la kumwamba ndi dziko lapansi.
Ndime izi zikufotokoza usana ndi usiku ngati nthawi ziwiri zosiyana koma zomwe zimabwerezedwa nthawi zonse motsatira dongosolo la Mulungu lokhazikitsidwa:
Masana amafika pa nthawi yake yoikika → Usiku umafika pa nthawi yake yoikika → Masana amabwerera kachiwiri
Kugwirizana komweko kwachilengedwe kumawonekera mobwerezabwereza m'mawu a m'Baibulo ofotokoza nthawi zopitilira:
masiku atatu ndi usiku atatu — 1 Samueli 30:12; Yona 1:17; Mateyu 12:40;
masiku asanu ndi awiri ndi usiku asanu ndi awiri — Yobu 2:13;
masiku makumi anayi ndi usiku makumi anayi —Genesis 7:4, 12; Eksodo 24:18; 34:28; Deuteronomo 9:9, 18; 1 Mafumu 19:8; Mateyu 4:2.
M'mawu awa, “usana” nthawi zambiri amatanthauza nthawi ya kuwala ndipo “usiku” amatanthauza nthawi ya mdima. Pamodzi amafotokoza motsatizana kosalekeza kwa usana ndi usiku.
Ndondomeko yobwerezabwereza ya m'Baibulo— usana ndi usiku —choncho ikugwirizana ndi ndondomeko iyi:
Kuwala kwa Masana → Madzulo → Usiku → Kubwerera kwa kuwala kwa masana
Umboni umenewu, wokha, sukhazikitsa malire enieni a tsiku lililonse la kalendala. Komabe, umasonyeza kuti Baibulo mobwerezabwereza limagwiritsa ntchito usana ndi usiku womwe umatsatira ngati nthawi zofanana mwachibadwa pofotokoza kupita kwa masiku athunthu.
Pamene taganizira pamodzi ndi Genesis 1, malamulo okhudza zomwe siziyenera kukhalapo mpaka m'mawa, ndi ndime zina zomwe zafufuzidwa mu phunziroli, njira yobwerezabwereza iyi ya usana ndi usiku imapereka chithandizo chowonjezera pakufufuza ngati ndondomeko ya m'Baibulo ingamveke ngati usana wotsatiridwa ndi usiku, ndi kuzungulira kwotsatira kumadziwika pamene usana ubwerera.
12. Mikangano ya Kalendala Yomwe Idalipo Kale Mu Nthawi Yachiwiri ya Kachisi
Pophunzira makalendala akale a Chiyuda, mfundo yofunika kwambiri m'mbiri iyenera kukumbukiridwa:
Israyeli wakale sanagwiritse ntchito kalendala imodzi yokha yosasintha m'mbiri yake yonse.
Buku la Jubilee ndi miyambo ya zakuthambo yomwe yawonetsedwa mu 1 Enoke imagogomezera kwambiri kalendala ya dzuwa ya masiku 364.
Chaka cha masiku 364 chimakhala ndi izi:
Masabata 52 athunthu.
Buku la Jubilees chaputala 6 limachenjezanso kuti ngati anthu aika masiku motsatira kuona kwa mwezi, zikondwerero ndi Masabata zingasokonekere.
Izi zikusonyeza kuti panali mikangano yayikulu pakati pa Ayuda mu nthawi ya Kachisi Wachiwiri.
Chifukwa chake, ngakhale kuti ndime zina mu Jubilee zimasonyeza dongosolo lomwe tsiku latsopano linayamba dzuwa litalowa, izi sizingagwiritsidwe ntchito mosiyana kutsimikizira kuti:
"Iyi inali njira yoyambirira ya Mose."
Jubilee yokha ndi ntchito ya nthawi ya Kachisi Wachiwiri ndipo imasonyeza mwambo umodzi wapadera mkati mwa nthawi imeneyo.
13. Akatswiri Ena Achiyuda Amakono Ananenanso Kuti Aisrayeli Akale Anali ndi Malire a Tsiku M'mawa
Akatswiri ambiri ofunikira achiyuda a m'zaka za m'ma 1900 anafufuza funsoli.
Julian Morgenstern Ananena kuti Aisiraeli akale ankawerengera tsiku kuyambira kutuluka kwa dzuwa kapena mbandakucha mpaka kutuluka kwa dzuwa kapena mbandakucha wotsatira, ndipo dongosolo la kuyambira kulowa kwa dzuwa mpaka kulowa kwa dzuwa linayamba pambuyo pake.
Jacob Z. Lauterbach Anapereka lingaliro lofananalo, ponena kuti kuwerengera tsiku mu Israeli asanafike ukapolo sikunali kofanana kwenikweni ndi dongosolo la arabi la pambuyo pake, ndipo kuti machitidwe ena a Kachisi adasunga mfundo yakale yomwe usiku unkatsatira masana apitawo.
PJ Heatwood anakambirananso za kuthekera kwa malire a tsiku la m'mawa kudzera m'malamulo opereka nsembe, Genesis, ndi ndime za Chipangano Chatsopano.
Maphunziro amenewa sakutsimikizira kuti maphunziro amakono afika pa mfundo imodzi.
Komabe, zimasonyeza kuti:
Lingaliro lakuti Israyeli wakale mwina poyamba ankagwiritsa ntchito malire a tsiku la m'mawa si chinthu chatsopano chamakono chopanda chitsanzo cha akatswiri.
Ndi udindo womwe waperekedwa mwalamulo ndikukambidwa mu maphunziro.
14. Masautso a Ambuye ndi ‘Tsiku Lachitatu’
Mauthenga Abwino onse anayi amatchula tsiku la kupachikidwa kwa Ambuye Yesu monga:
Tsiku Lokonzekera.
Ambuye ananeneratu mobwerezabwereza kuti adzauka:
pa tsiku lachitatu.
Mu Luka 24:21, masana a tsiku loyamba la sabata, ophunzira awiri omwe anali paulendo wopita ku Emau anati:
"Lero ndi tsiku lachitatu kuchokera pamene izi zinachitika."
Ngati kupachikidwa pa mtanda kunachitika Lachisanu:
Lachisanu = tsiku loyamba
Loweruka = tsiku lachiwiri
Lamlungu = tsiku lachitatu
Izi zikugwirizana mwachibadwa ndi mawu akuti “anaukitsidwa tsiku lachitatu.”
Chifukwa chake, palibe chifukwa chosinthira mtanda wa Yesu ku Lachinayi pongofuna kufotokoza mawu akuti “masiku atatu ndi usiku utatu.”
15. “Masiku Atatu ndi Usiku Utatu Pamtima pa Dziko Lapansi” Sikutanthauza “Kuikidwa M’manda Masiku Atatu ndi Usiku Utatu”
Mateyu 12:40 akuti:
“Momwemonso Mwana wa Munthu adzakhala mumtima mwa dziko lapansi masiku atatu ndi usiku.”
Mawuwo ndi awa:
"mumtima mwa dziko lapansi"
m'malo mwa mawu wamba otanthauza "mkati mwa manda pansi pa nthaka."
Pamene Ambuye anamangidwa ku Getsemane, Iye anati:
"Iyi ndi nthawi yanu, ndi mphamvu ya mdima."
— Luka 22:53
Chifukwa chake, kutanthauzira kwina kwauzimu ndi kwakuti kuyambira nthawi yomwe anamangidwa Lachinayi usiku, Ambuye anali atalowa kale mu nthawi yomwe Iye anagonjetsedwa ndi mphamvu za dziko lino ndi "mphamvu ya mdima."
Motero:
Lachinayi usiku
Lachisanu masana
Lachisanu usiku
Loweruka masana
Loweruka usiku
Lamlungu m'mawa kwambiri, pamene kuwala kwa usana kunali kuyamba
akhoza kuwerengedwa ngati:
mausiku atatu ndi nthawi zitatu za usana
pamene Ambuye anali akadali motere:
anapachikidwa Lachisanu ndipo anaukitsidwa pa tsiku lachitatu, Lamlungu.
Kutanthauzira kumeneku kumalola kuti “masiku atatu ndi usiku utatu” ndi “kuukitsidwa pa tsiku lachitatu” zikhalebe zoona popanda kusintha mawu a Uthenga Wabwino akuti tsiku lopachikidwa pamtanda ndi Tsiku Lokonzekera.
16. Ndondomeko Yoyerekeza ya Kuphatikiza Kotheka Makumi Asanu ndi Awiri
Ngati zosintha zotsatirazi zakonzedwa m'njira zosiyanasiyana:
kaya tsiku litsatira usiku - usana kapena usana ndi usiku ndondomeko;
kaya Ambuye anavutika pa tsiku lachinayi, lachisanu, kapena lachisanu ndi chimodzi la sabata;
kaya anauka usiku wa tsiku lachisanu ndi chiwiri, masana a tsiku lachisanu ndi chiwiri, usiku wa tsiku loyamba, kapena masana a tsiku loyamba;
ndipo ngati “masiku atatu ndi usiku atatu” amawerengedwa kuyambira kuikidwa m’manda, imfa, kapena kumangidwa;
ndiye chiwerengero chonse cha kuphatikiza kwa chiphunzitso ndi:
2 × 3 × 4 × 3 = 72 mwayi.
Zotheka izi zitha kuyesedwa pogwiritsa ntchito zinthu zinayi za m'Malemba:
Ambuye anauka tsiku lachitatu;
Iye anakhala masiku atatu ndi usiku atatu mumtima mwa dziko lapansi;
Masana a tsiku loyamba ankatchedwabe tsiku lachitatu;
Madzulo a tsiku la kupachikidwa pamtanda ankatchedwabe Tsiku Lokonzekera.
Ndondomeko iyi ndi chida choyerekeza osati umboni wa masamu, chifukwa zosinthazo ndi zotanthauzira ndipo sizili zodziyimira pawokha. Mkati mwa malingaliro omwe afufuzidwa pano, kuphatikiza komwe kumawoneka kuti kukugwirizana ndi mikhalidwe yonse inayi mogwirizana kwambiri ndi:
Tsiku limayamba ndi kuwala kwa usana; Ambuye anamangidwa Lachinayi usiku; anavutika Lachisanu; anauka Lamlungu m'mawa kwambiri; ndipo ‘masiku atatu ndi usiku atatu’ amawerengedwa kuyambira nthawi imene analowa pansi pa mphamvu ya mdima Lachinayi usiku.
Zotsatirazi zikugwirizana kwambiri ndi mfundo zomwe zapezeka m'ndime zam'mbuyomu.
17. Mapeto
Pamene Genesis, Chilamulo cha Mose, mabuku a mbiri yakale, Mauthenga Abwino, nkhani zina za Chipangano Chatsopano, mabuku a Kachisi Wachiwiri, ndi maphunziro a kuwerengera kwakale kwa Ayuda akale zikuganiziridwa pamodzi, mfundo yoyenera kuganiziridwa mozama imatuluka:
Palibe vesi m'Baibulo lomwe limanena momveka bwino kuti, "Sabata la mlungu ndi mlungu liyenera kusungidwa kuyambira Lachisanu dzuwa litalowa mpaka Loweruka dzuwa litalowa."
M'malo mwake, ndime zambiri zikuwonetsa njira zomwe:
M'mawa uli ndi tanthauzo la chiyambi cha tsiku latsopano; kuwala kwa dzuwa kumatsatiridwa ndi madzulo ndi usiku, kenako ndi m'mawa wotsatira; tsiku lachisanu ndi chimodzi litadutsa usiku, m'mawa wotsatira umatchedwa "lero, Sabata"; ndipo m'nkhani zina za Chipangano Chatsopano, madzulo amagwirizanitsidwabe ndi tsiku lomwelo lapitalo.
Lamulo la Levitiko 23 losunga Tsiku la Chitetezero ‘kuyambira madzulo mpaka madzulo’ ndi lamulo lapadera la tsiku lopatulika limenelo; popanda umboni wina, siliyenera kungotengedwa ngati lamulo la malire a tsiku la onse pa Sabata lililonse la mlungu ndi mlungu.
Chifukwa chake, tinganene kuti:
Sabata la tsiku lachisanu ndi chiwiri lingamveke bwino ngati likuphatikizapo tsiku lonse lachisanu ndi chiwiri—kuyambira pachiyambi cha masana a Loweruka, mpaka Loweruka madzulo ndi usiku, mpaka masana a Lamlungu ayamba.
Masiku ano, chifukwa nthawi yotuluka dzuwa imasiyana malinga ndi nyengo ndi mtunda, komanso chifukwa madera ena amakhala ndi nthawi yopanda kutuluka kwa dzuwa kapena kulowa kwa dzuwa mwachizolowezi, kugwiritsa ntchito pafupifupi 6:00–7:00 am nthawi yokhazikika ya m'deralo monga malire othandiza angapereke kusinthasintha.
Komabe, nkhani yofunika kwambiri si kukangana kwa mphindi kapena masekondi ochepa, koma kuzindikira kuti:
Sabata ndi tsiku lachisanu ndi chiwiri lodalitsidwa ndi Mulungu.
Lachisanu ndi Tsiku Lokonzekera, pamene okhulupirira amakonzekera mwakuthupi ndi mwauzimu kuti alandire Sabata. Kuyambira pachiyambi cha tsiku lachisanu ndi chiwiri la kuwala kwa dzuwa mpaka pachiyambi cha tsiku lotsatira la kuwala kwa dzuwa, amakumbukira chilengedwe ndi chiwombolo cha Mulungu, amasangalala ndi mpumulo umene Iye wapereka pansi pa chisomo, ndipo amayembekezera mpumulo wosatha womwe ukubwera.
“Ukaletsa phazi lako pa Sabata, ndi kusiya kuchita zokondweretsa zako pa tsiku langa lopatulika, ndi kuyitcha Sabata tsiku losangalatsa, tsiku lopatulika la Mulungu lolemekezeka, ndi kumulemekeza Iye, osachita njira zako, kapena kupeza zokondweretsa zako, kapena kulankhula mawu ako; pamenepo udzakondwera mwa Mulungu; ndipo Iye adzakuyendetsa pamwamba pa mapiri a dziko lapansi, nadzakudyetsa cholowa cha Yakobo kholo lako; pakuti pakamwa pa Mulungu padanena.”
—Yesaya 58:13-14
| |
