He Rangahau mō te Tatauranga a te Paipera i te Wā o te Rā Hapati —
Inahea rā te tīmatanga tūturu o te Rā Hapati?
Ko te Rā Hapati te rā tuawhitu i manaakitia, i whakatapua hoki e te Atua. Ehara i te mea ka pupuri te hunga whakapono i te Rā Hapati kia whiwhi ai rātou i te whakaoranga.
Engari, i raro i te aroha noa, ka mahara rātou ki ngā mahi nunui a te Atua i te hanganga me te hokonga, me te titiro whakamua ki te okiokinga mutungakore e haere mai ana.
I ēnei rā, he rerekē ngā whakaaro mō te wā e tīmata ai, e mutu ai hoki te Rā Hapati.
Ko ētahi e whai ana i ngā tikanga o muri mai a ngā Hūrai, ā, ka pupuri i te Rā Hapati mai i te tōnga o te rā i te Paraire tae noa ki te tōnga o te rā i te Rāhoroi.
Ko ētahi e tatau ana i runga i te wā o te rohe e tō ai te rā, e puta mai ai rānei ngā whetū.
Ko ētahi e whai ana i te maramataka o nāianei, ā, ka whakamahi i te waenganui pō hei rohe mō te rā—arā, ko te wāhi e wehea ai tētahi rā i tētahi atu.
Ko ētahi atu, i runga i ngā kōrero rerekē o te Paipera, e whakapono ana ka tīmata te rā katoa i te wā o te ao (te awatea), ka haere tonu mā te ahiahi me te pō, ā, ka mutu ina tīmata te ao o te rā e whai ake nei.
I runga i tēnei māramatanga, ka tīmata te Rā Hapati o te rā tuawhitu i te awatea o te Rāhoroi, ā, ka mutu i te tīmatanga o te awatea o te Rātapu.
Ka tirotirohia e tēnei rangahau mēnā he tautoko ā-Paipera, ā-hītori rānei mō tēnei whakaaro whakamutunga.
1. Me pēhea te hanganga o te “Rā” i roto i te pukapuka o Kenehi?
E kī ana a Kenehi 1:3–5:
I mea te Atua, “Kia puta te māramatanga,” ā, ka puta te māramatanga. I kite te Atua he pai te māramatanga, ā, ka wehea e te Atua te māramatanga i te pouri. I huaina e te Atua te māramatanga ko te Ao, ko te pouri hoki i huaina e ia ko te Pō. Ā, ko te ahiahi, ko te ata, ko te rā tuatahi.
He whakaaro noa iho nā te tangata, i te mea e kī ana te kupu, “ko te ahiahi, ko te ata,” me tīmata te rā i te ahiahi.
Heoi, mā te āta pānui i te raupapa o ngā mahi o te rā tuatahi i roto i a Kenehi, ka kitea tētahi atu āhua pea.
I te tīmatanga o te hanganga, kāore he āhua o te whenua, he takoto kau, ā, i runga te pōuri i te mata o te hōhonutanga. I reira kē te pōuri, engari kāore anō kia puta te māramatanga i hanga, i wehea hoki e te Atua. I kī te Atua, “Kia puta te māramatanga,” ā, i reira tonu ka puta te māramatanga. Kātahi ka wehea e te Atua te māramatanga i te pōuri; ka huaina e ia te māramatanga ko te “Ao,” me te pōuri ko te “Pō.”
Nō reira, ka taea te mārama ki te raupapa tūturu o te rā tuatahi pēnei:
Te pōuri o te tīmatanga → Ka hanga te Atua i te māramatanga → Te Ao → Te Ahiahi → Te Pō → Te Ata → Kua oti te rā tuatahi
Ehara tēnei i te mea ōrite pū ki te kī i tīmata te rā tonu i te ahiahi.
Ko te “ahiahi” te wā whakawhiti e mutu ai te ao, e tīmata ai te pō; ko te “ata” ia te wā whakawhiti e mutu ai te pō, e tīmata anō ai te ao.
Nō reira, ko te kōrero:
“Ko te ahiahi, ko te ata, ko te rā tuatahi”
ka taea hoki te whakamārama pēnei: i roto i te rā hanganga katoa, ka haere te wā i te ao, i te ahiahi, i te pō, tae noa ki te taenga mai o te ata. I taua wā, ka oti te rā tuatahi, ka tīmata hoki te rā e whai ake nei.
Mai i te rā tuarua haere ake nei, ka taea te whakaatu i te rā pēnei:
Te Ao → Te Ahiahi → Te Pō → Te Ata
Arā, ka tīmata te rā i te ata, i te wā o te ao, ā, ka mutu i te ata o te rā e whai ake nei.
Ehara tēnei whakamāramatanga i te whakaaro hou noa iho. E ai ki ētahi tohunga Hūrai, tohunga hoki o te Paipera, tērā pea i whakamahia e Iharaira o nehe tētahi tikanga tatau rā e tīmata ana i te ata, e mutu ana i te ata.
2. Te Rā Whakatau Hara: He tikanga noa rānei te tatau i te rā mai i te “Ahiahi ki te Ahiahi,” he tikanga motuhake rānei?
E kī ana a Rewitiku 23:27:
Hei te tekau o ngā rā o tēnei marama tuawhitu, ka whakaritea he Rā Whakatau Hara.
Heoi, e homai ana e Levitiku 23:32 tēnei whakahau motuhake:
Mai i te ahiahi o te ra iwa o te marama tae noa ki te ahiahi o te rā e whai ake nei, me pupuri e koutou tā koutou hapati.
He wāhanga tino whakahirahira tēnei.
Mehemea ko “te ahiahi o te ra iwa” kē te tīmatanga o te ra tekau, he aha i kīia tonutia ai e te kupu:
te ahiahi o te ra iwa
kaua ko “te ahiahi o te ra tekau”?
Ko tētahi atu whakamārama pea, i noho tonu te rohe noa o te rā ki te ata, engari ko te nohopuku motuhake me te whakaiti i a ia anō i hiahiatia mō te Rā Whakatau Hara i tīmata wawe i te ahiahi o te rā tuaiwa, ā, i haere tonu tae noa ki te ahiahi o te rā tekau.
Arā:
Te ao o te rā tuaiwa → Te ahiahi o te rā tuaiwa [ka tīmata te nohopuku] → Te ao o te rā tekau [te Rā Whakatau Hara] → Te ahiahi o te rā tekau [ka mutu te nohopuku]
E ai ki tēnei tirohanga, ko te kōrero "mai i te ahiahi ki te ahiahi" e tohu ana i:
te wā motuhake mō te whakanui i te Rā Whakatau Hara
kaua kē i te tohu i:
te wā tīmatanga o ia rā, o ia rā
He mea nui tēnei rerekētanga.
Kāore te Paipera i te kī pēnei:
"Me whakanui ia Hāpati mai i te ahiahi ki te ahiahi."
E pā motuhake ana a Levitiku 23:32 ki te Rā Whakatau Hara, kei roto hoki te whakahau ahurei kia whakaiti te tangata i a ia anō.
Nō reira, ki te hiahia tātou ki te whakamahi i tēnei irava hei ture whānui mō te Hāpati o ia wiki, me whai taunakitanga atu anō i roto i te Paipera.
3. Te Hononga i waenga i "Taua Rā" me te "Ata"
He mea tino hira ētahi wāhanga o te Ture a Mohi.
E kī ana a Levitiku 7:15, me kai te kikokiko o te whakahere whakawhetai i te rā tonu i tapaea ai, kaua hoki e waiho kia tae ki te ata.
E kī anō ana a Levitiku 22:30:
Me kai i taua rā tonu; kaua e waiho tētahi wāhi o taua mea kia tae ki te ata.
E kī ana hoki a Tiuteronomi 21:23:
Kaua tona tinana e toe ki runga i te rākau i te pō katoa; engari me tanu ia e koe i taua rā anō.
E whakaatu māori ana ēnei kōrero i te raupapatanga:
Taua rā → Ahiahi → Pō → Ata
E tohu ana ēnei he wāhanga tonu te ahiahi me te pō o "taua rā," ā, ko te taenga mai o te ata te tohu i te tīmatanga o te rā e whai ake nei.
Nō reira, i taea te kai i te patunga i te ahiahi me te pō o taua rā anō, engari kāore i taea te waiho kia tae ki te ata. E hāngai ana tēnei kōrero ki te ata hei rohe e mutu ai te mana o te tikanga mō "taua rā."
E tino tautoko ana tēnei kōrero i te whakaaro ka tīmata te rā i te ata, i te putanga mai o te awatea, ka haere tonu i te ahiahi me te pō, ā, ka mutu i te ata.
I te iti rawa, e tohu ana ēnei kōrero ka taea e te ata te mahi hei rohe mō te rā, te wāhi wehe i waenganui i tētahi rā me tērā e whai ake nei.
4. Ekoruhe 16, te Mana, me te wā tuatahi i tuhia ai te pupuri i te Hāpati
Ko Ekoruhe 16 tētahi o ngā wāhanga tino hira mō te ako i te wā tika mō te Hāpati.
I puta atu te iwi i ia ata ki te kohikohi mana. I te ono o ngā rā, i kohia e rātou kia rua te nui.
I kī atu a Mohi ki a rātou:
Āpōpō he okiokinga Hapati, he Hapati tapu ki te Ariki.
I pupuri te iwi i te kai:
kia tae rawa ki te ata.
Kātahi, i te ata, ka kī atu a Mohi:
Kainga i tēnei rā, he Hāpati hoki tēnei rā ki a te Ariki.
E whakaatu ana te kōrero i tēnei raupapa:
Te rā tuaono: kohia he wāhanga takirua → Ka hipa te pō → Te ata → Ko “tēnei rā” te Rā Hāpati
Koinei tētahi o ngā wāhanga matua e whakaako ōkawa ai te Atua i a Iharaira, mā roto i a Mohi, me pēhea te pupuri i te Rā Hāpati.
He mea nui kia kitea kāore tēnei wāhanga e tuhi ana i a Mohi e pānui ana i te tōnga o te rā i te rā tuaono:
“Kua tīmata kē te Rā Hāpati.”
Engari kē, i te ata i muri mai, e kīia ana mō te rā tuawhitu:
“Ko tēnei rā te Rā Hāpati.”
E hāngai ana tēnei ki te tikanga tatau e tīmata ana i te ata, ā, tērā pea e tautoko ana i taua whakaaro, ahakoa kāore e tino whakatau ana i te wā tūturu e tīmata ai te Rā Hāpati.
5. Kāore te kati a Nehemia i ngā kūaha e whakaatu ana i tīmata te Rā Hāpati i te tōnga o te rā
E kī ana a Nehemia 13:19:
I te tīmatanga o te pōuri haere o ngā kūaha o Hiruharama i mua i te Rā Hāpati, ka whakahau ahau kia katia ngā kūaha, me te whakatūpato kia kaua e huakina kia mutu rā anō te Rā Hāpati.
He maha ngā wā e whakamahia ana tēnei wāhanga hei whakaatu i tīmata te Rā Hāpati i te tōnga o te rā.
Heoi, e kī ana te kupu tonu:
i mua i te Rā Hāpati
I katia wawetia e Nehemia ngā kūaha i te wā e tīmata ana te pōuri i mua i te Rā Hapati. Ka taea te mārama he mahi ārai tēnei kia kore ai ngā kaihokohoko e kawe taonga ki roto i te tāone i te pō hei hoko i te Rā Hapati e whai ake nei.
Nō reira:
Ko te kati i ngā kūaha i te ahiahi ≠ he tohu e whakaatu ana ko te ahiahi tonu te tīmatanga o te Rā Hapati.
E hāngai ana tēnei kōrero ki te whakapono ka tīmata te rā i te tōnga o te rā, engari ehara i te mea e whakaatu ana tēnei kōrero anake ko te tōnga o te rā te wā e huri ai te rā.
6. He Pātai Hira e Ara ake ana i te Wā i Tanumia ai te Ariki a Ihu
Te Tanumanga o te Ariki a Ihu: Te Ahiahi o te Rā Whakarite me te Tata Mai o te Rā Hapati
E kī ana a Mareko 15:42:
“Nō te taenga mai o te ahiahi, i te mea ko te Rā Whakarite tērā, arā, ko te rā i mua i te Rā Hapati…”
Me āta titiro ki te raupapatanga o te wā i tēnei irava.
E tino kī ana te kupu:
kua tae kē mai te ahiahi
engari e kīia tonutia ana taua wā ko:
“te Rā Whakarite, arā, ko te rā i mua i te Rā Hapati.”
Arā, ki te titiro māori noa ki te kōrero, kua tae kē mai te ahiahi, engari ko te Rā Whakarite tonu, ā, kāore anō kia tīmata te Rā Hapati.
Kātahi a Hohepa o Arimatia ka haere ki a Pirato ki te tono i te tinana o te Ariki a Ihu. I miharo a Pirato i te mea kua mate kē Ia, nō reira ka karangahia e ia te rangatira hōia, ka pātai mēnā kua roa kē Ia e mate ana. Whai muri i te whiwhinga i te whakamana, kātahi a Pirato ka tuku i te tinana ki a Hohepa.
Me whai tonu i muri iho ko ngā tikanga tanu. I hiahiatia e Hohepa kia:
hoko i te rinena pai → tango i te tinana → whakarite i te tinana → takai ki te rinena → whakatakoto ki roto i te urupa i kōia ki te toka → huri i te kōhatu hei kati i te kuwaha
E kī ana hoki a Hoani 19:39–40 i haere mai a Nikorima me te nui o te maira me te aroe, ā, i a rāua tahi:
i whakarite i te tinana o Ihu ki ngā mea kakara, i runga i te tikanga tanu tūpāpaku a ngā Hūrai.
Nō reira, mai i te wā kua pō kē, i te haerenga tuatahi o Hohepa ki a Pirato ki te tono i te tinana, tae atu ki te pātai a Pirato ki te rangatira hōia, te tukunga mai o te tinana, me ngā whakaritenga tanu katoa i mahia e Hohepa rāua ko Nikorima, he nui pea te wā i pahure.
Whai muri i te whakaahuatanga i ēnei kaupapa, e kī ana a Ruka 23:54:
“Ko taua rā he rā whakarite, ā, kua tata te Hāpati.”
He mea tino hira tēnei irava.
Ko te kupu mahi Kariki i whakamāorihia hei “kua tata” ko ἐπέφωσκεν (epéphōsken), i ahu mai i ἐπιφώσκω (epiphōskō). E pā ana tēnei kupu ki te putanga mai o te māramatanga, te tīmatanga o te marama o te rā, te tata rānei o te atatu.
Nō reira, ina whakaarohia te tikanga matua o te kupu, ka ara ake i te kōrero a Ruka tētahi pātai hira e tika ana kia tirohia:
I tīmata rānei te tanumanga o te Ariki a Ihu i te ahiahi o te Rā Whakarite, ka haere tonu mō tētahi wā i te pō, ā, ka mutu i te tata mai o te ata, i te wā e tata ana te Hapati o te rā tuawhitu ki te ‘pūao’ ?
Ki te pērā, ka whai tikanga te raupapa o ngā wā:
Te Rā Whakarite i te awatea: ka ripekatia te Ariki → ka tae ki te ahiahi, engari e kīia tonutia ana he Rā Whakarite → ka tono a Hohepa i te tinana → ka whakarite, ka tanu hoki a Hohepa rāua ko Nikorima i te tinana o te Ariki → ka tata mai te Rā Hapati
He pai kia whakaritea tēnei whakamāramatanga ki te tirohanga tuku iho e mea ana i tīmata tonu te Rā Hapati i te tōnga o te rā i te Paraire.
E kī mārama ana a Mareko kua tae kē te ahiahi i te wā e kīia tonutia ana taua wā ko "te Rā Whakarite, te rā i mua i te Rā Hapati." I muri i tana whakaahuatanga i te tanumanga, ka whakamahia e Ruka tētahi kupu mahi e pā ana ki te māramatanga, ki te atatu rānei, hei whakaahua i te tata mai o te Rā Hapati.
Inā rā, e kore e taea te whakatau i te take katoa mō te tatau i te Rā Hapati mā te kupu Kariki kotahi anake, arā, ko te kupu ἐπέφωσκεν Me āta titiro hoki ki te whakamahinga o taua kupu i ngā horopaki rerekē, me ngā tikanga tatau rā a ngā Hūrai o te rautau tuatahi.
Heoi anō, ina pānuihia ngā wāhanga e rua nei i te taha o tētahi ki tētahi, ka ara ake tētahi pātai e kore e tika kia whakakorehia noatia:
Mehemea kua tīmata kē te Rā Hāpati i muri tonu i te tōnga o te rā i te Paraire, he aha a Mareko i karanga tonu ai i taua wā ko "te Rā Whakarite, te rā i mua i te Hāpati," ahakoa kua kī ia kua tae mai te ahiahi? Ā, he aha a Ruka, i te otinga tata o te tanumanga, i whakamahi ai i tētahi kupu mahi e pā ana ki te māramatanga me te putanga o te ata hei whakaahua i te taenga mai o te Hāpati?
Nō reira, he mea nui kia āta tirohia te kōrero mō te tanumanga o te Ariki o Hēhu i roto i te rangahau mēnā i tīmata te Hāpati i te ahiahi, i te wā rānei e whiti ana te rā.
7. Matiu 28:1: "I muri i te Hāpati, i te Aranga o te Ata o te Rā Tuatahi"
He wāhanga tino hira anō a Matiu 28:1.
E whakaahua ana te reo Kariki i taua wā pēnei:
i muri i te Hāpati, i te wā e puta mai ana te ata o te rā tuatahi o te wiki.
E ai ki te raupapa wā e tino mārama ana, e hāngai ana hoki ki te āhua o te taiao:
Ka mutu te Hāpati → Ka tae te pō i waenganui ki te taha ki te ata → Ka puta te ata o te rā tuatahi
He pai te hāngai o tēnei ki te whakaaro e tīmata ana te rā tuatahi i te putanga o te ata.
E whakaatu ana ngā Rongopai e whā i haere ngā wāhine ki te urupā i te ata tōmua o te rā tuatahi o te wiki.
Mehemea kua mutu rawa te Hāpati i te tōnga o te rā i te Rāhoroi, he aha ngā wāhine i kore ai e haere tonu ki te urupā i te ahiahi o te Rāhoroi, kaua e tatari kia tae ki te ata tōmua o te rā tuatahi?
Ka taea te whakahoki kōrero whaitake: ko te haumarutanga, ko te pōuri, ko te kore rama, ko ētahi atu take whai kiko rānei pea te take i whakaroa ai rātou. Nō reira, ehara tēnei take anake i te mea e whakatau ana i te take nui.
Heoi anō, ina pānuihia tahi me ētahi atu wāhanga, he mea nui tonu.
8. Hoani 20:19: “I taua rā anō, i te rā tuatahi o te wiki, i te ahiahi”
E kī ana a Hoani 20:19:
“Nā, i te ahiahi o taua rā anō, arā, ko te rā tuatahi o te wiki…”
E ai ki te tikanga a ngā Hūrai o muri mai e tatau ana i te rā mai i tētahi tōnga o te rā ki tētahi atu tōnga o te rā, ko te ahiahi o te Rātapu i muri i te tōnga o te rā, ki tā te ariā, he wāhanga kē nō te rā tuarua.
Heoi, e kī tonu ana a Hoani:
“i taua rā anō, i te rā tuatahi o te wiki, i te ahiahi.”
E whakaatu ana tēnei, ahakoa kua pāhemo te wā o te ao, ka taea e te kaituhi o te Kawenata Hou te kī he wāhanga tonu te ahiahi o taua “rā” anō.
He pono, e ai ki ētahi kaiwhakamārama, ko te tikanga o “taua rā anō” he tohu noa i te rā i ara ake ai a Ihu, ehara i te whakamāramatanga pūtaiao mō te maramataka.
Nō reira, he pai ake te whakamahi i tēnei wāhanga o te Kupu i te taha o ētahi atu taunakitanga, kaua hei taunakitanga kotahi anake.
9. Ngā Wāhanga o te Kawenata Hou e puta ai “te rā whai muri” i muri i te ahiahi, i te pō rānei
He maha ngā kōrero pēnei i roto i te Kawenata Hou.
E kī ana a Māka 11 kua tae mai te ahiahi, kātahi ka kōrerohia “te rā whai muri.”
E kī ana a Hoani 6 i te tuatahi kua tae mai te ahiahi, kua pō hoki, kātahi anō ka kōrerohia “te rā whai muri.”
E kī ana a Ngā Mahi 4, i te mea kua ahiahi kē, i puritia ngā āpotoro kia tae rawa ki “te rā whai muri.”
E whakaahua ana a Ngā Mahi 23 i te aratakinga i a Paora i te wā o te pō, kātahi ka kōrerohia “te rā whai muri.”
Kaua ēnei kōrero e kiia he ture mārō mō te tatau i te maramataka.
Heoi, e whakaatu ana ēnei kōrero:
kāore i te herea kia kiia tonutia e ngā kaituhi o te Paipera ko te tīmatanga o te rā e whai ake ana te ahiahi me te pō.
10. Ngā "Hāora Tekau-mā-rua" o te Ao me te Ine Wā e Tīmata ana i te Ata
I kī a Ihu te Ariki:
"Ehara i te mea tekau-mā-rua ngā hāora o te rā?"
— Hoani 11:9
He maha ngā wā e whakahuatia ana i te Kawenata Hou te hāora tuatoru, te hāora tuaono, me te hāora tuaiwa.
I raro i te tikanga a ngā Hūrai mō te wehewehe i te wā o te ao (te wā e whiti ana te rā) kia tekau-mā-rua ngā wāhanga:
ko te hāora tuatoru, he rite ki te 9:00 i te ata;
ko te hāora tuaono, he rite ki te poutūtanga o te rā;
ko te hāora tuaiwa, he rite ki te 3:00 i te ahiahi.
E whakaatu ana tēnei i tīmata ai te tatau i te wā o te ao i ngā wā o mua i te ata, i te putanga rā rānei.
Heoi anō, me mārama tonu ki te rerekētanga nui i waenga i:
te wāhi tīmatanga mō te tatau i ngā hāora tekau-mā-rua o te ao
me
te rohe rā o te rā tūturu e ai ki te maramataka, arā, te rā e rua tekau-mā-whā hāora te roa
Ehara i te mea he ōrite tonu ēnei mea e rua.
Nō reira, ahakoa pea e tautoko ana tēnei taunakitanga i te whakaaro e tīmata ana te rā i te ata, kaua e whakamahia anake hei whakaū me tīmata pū te rā i te 6:00 i te ata.
Mō te mahi i ēnei rā, mā te whakamahi i te wā i waenganui i te 6:00 me te 7:00 i te ata (e ai ki te wā o te rohe) hei tohu tīmatanga, ka puta pea he tikanga tūturu; heoi, me mārama te kī:
he tikanga mahi noa tēnei, ehara i te whakahau ā-Paipera e kī ana me tīmata pū i te 6:00 i te ata.
11. Ka Hoki Tonu Mai te Ao me te Pō i ō Rāua Wā Kua Whakaritea
Kei roto i a Heremaia 33 ētahi kōrero hira e rua mō te raupapa o te ao me te pō i whakaritea e te Atua.
E kī ana a Heremaia 33:20:
“Ko tā te Ariki kupu tēnei: Ki te taea e koutou te whakahoro i tāku kawenata ki te ao, i tāku kawenata hoki ki te pō, kia kore ai te ao me te pō e tae mai i ō rāua wā kua whakaritea…”
E kōrero ana anō a Heremaia 33:25 mō:
te kawenata a te Atua ki te ao me te pō, me te raupapa pūmau o te rangi me te whenua.
E whakaahua ana ēnei wāhanga i te ao me te pō hei wā e rua e rerekē ana, engari e hoki tonu mai ana i runga i te raupapa i whakaritea e te Atua:
Ka tae mai te ao i tōna wā kua whakaritea → Ka tae mai te pō i tōna wā kua whakaritea → Ka hoki mai anō te ao
Ka kitea auau tēnei takirua māori i roto i ngā kōrero ā-Paipera e whakaahua ana i ngā wā e haere tonu ana:
e toru ngā rā me ngā pō e toru — 1 Hamuera 30:12; Hona 1:17; Matiu 12:40;
e whitu ngā rā me ngā pō e whitu — Hopa 2:13;
e whā tekau ngā rā, e whā tekau hoki ngā pō — Kenehi 7:4, 12; Ekoruhe 24:18; 34:28; Tiuteronomi 9:9, 18; 1 Kīngi 19:8; Matiu 4:2.
I ēnei kōrero, ko te tikanga o te kupu "rā" he wā e whiti ana te māramatanga, ā, ko te "pō" he wā e pouri ana. Ina honoa, e whakaatu ana ēnei i te raupapa haere tonu o te ao me te pō, kāore e motu ana.
Ko te tauira Paipera e kitea tonutia ana mō ngā rā me ngā pō e hāngai ana ki tēnei raupapa:
Te Ao → Te Ahiahi → Te Pō → Te hokinga mai o te ao
Ehara i te mea mā tēnei taunakitanga anake e whakatau te rohe pū o ia rā i runga i te maramataka. Heoi, e whakaatu ana i te āhua o te Paipera ki te hono tahi i te ao me te pō e whai mai ana hei wā e hāngai ana tētahi ki tētahi i te wā e kōrerohia ana te haere o ngā rā katoa.
Ina tirohia tahi me Kenehi 1, me ngā ture e pā ana ki ngā mea e kore e tika kia waiho kia tae rawa ki te ata, me ētahi atu wāhanga i tirohia i tēnei rangahau, ka kaha ake te tautoko a tēnei tauira o te rā me te pō i te whakaaro me pēnei pea te mārama ki te raupapa o te Paipera: ko te ao ka whai mai ko te pō, ā, ka kitea te tīmatanga o te huringa e whai ake nei ina hoki mai te ao.
12. I Pā kē ngā Tautohetohe mō te Maramataka i te Wā o te Temepara Tuarua
I te wā e rangahau ana i ngā maramataka tawhito o ngā Hūrai, me maumahara ki tētahi meka hītori nui:
Ehara i te mea kotahi noa iho te pūnaha maramataka i whakamahia e Iharaira o nehe puta noa i tōna hītori katoa, me te kore e huri.
E tino aro ana te Pukapuka o ngā Hiupiri (Book of Jubilees) me ngā tikanga arorangi e kitea ana i roto i a 1 Enoka ki te maramataka rā e 364 ngā rā.
Ko te tau e 364 ngā rā, e rite ana ki te:
52 wiki tūturu.
E whakatūpato ana hoki Te Pukapuka o ngā Tiupiri, upoko 6, ki te whakatau te tangata i ngā rā mā te mātakitaki i te marama, ka raru pea ngā hākari me ngā Rā Hapati.
E whakaatu ana tēnei i te noho o ngā tautohetohe nui mō te maramataka i roto i te hapori Hūrai i te wā o te Temepara Tuarua.
Nō reira, ahakoa e whakaatu ana ētahi wāhanga o *Jubilees* i tētahi pūnaha e tīmata ana te rā hou i muri i te tōnga o te rā, e kore e taea te whakamahi i tēnei hei tohu i te mea:
“Koinei tonu te pūnaha taketake a Mohi.”
He tuhinga nō te wā o te Temepara Tuarua te pukapuka o *Jubilees*, ā, e whakaata ana i tētahi tikanga motuhake o taua wā.
13. Kua tohe hoki ētahi tohunga Hūrai o nāianei mō te tīmatanga o te rā i te ata i ngā wā o mua o Iharaira.
He maha ngā tohunga Hūrai whakahirahira o te rautau rua tekau i tātari i tēnei take.
Julian Morgenstern i tohe ia i ngā wā o mua o Iharaira, i tīmata te rā i te putanga o te rā, i te atatu rānei, tae noa ki te putanga o te rā, ki te atatu rānei, o te rā e whai ake ana; ā, i puta mai i muri iho te pūnaha e tīmata ana i te tōnga o te rā.
Jacob Z. Lauterbach I whakatakotoria he tirohanga ōrite, me te tohe kāore i te rite pū te tatau i te rā i te wā o Iharaira i mua i te whakarau ki te pūnaha a ngā kaiako o muri mai, ā, ko ētahi tikanga o te Temepara i pupuri i tētahi mātāpono tawhito e whai ana te pō i te ao i mua atu i a ia.
P. J. Heawood i matapaki hoki i te tūponotanga he tīmatanga rā kei te ata, mā te titiro ki ngā ture patunga tapu, ki te pukapuka o Kenehi, me ngā wāhanga o te Kawenata Hou.
Ehara i te mea e whakaatu ana ēnei rangahau kua tae ngātahi ngā kairangahau o nāianei ki tētahi whakatau kotahi.
Heoi, e whakaatu ana ēnei:
ko te whakaaro i whakamahia pea e Iharaira o mua he tīmatanga rā kei te ata, ehara i te mea he mea hanga noa nā te ao hou, kāore he tauira i mua atu i roto i ngā mahi rangahau.
He tirohanga tēnei kua whakatakotoria, kua matapakihia hoki i roto i ngā mahi rangahau mātauranga.
14. Te Mamae o te Ariki me “Te Rā Tuatoru”
E tautohu ana ngā Rongopai e whā i te rā i ripekatia ai te Ariki a Ihu ko:
te Rā Whakarite.
I matapae tonu hoki te Ariki ka ara ake Ia:
i te rā tuatoru.
I roto i a Ruka 24:21, i te ahiahi o te rā tuatahi o te wiki, ka kī ngā ākonga tokorua e haere ana ki Emau:
“Ko tēnei te rā tuatoru mai i te wā i puta ai ēnei mea.”
Mēnā i puta te ripekatanga i te Paraire:
Paraire = rā tuatahi
Hāterei = rā tuarua
Rātapu = rā tuatoru
He pai te hāngai o tēnei ki te kīanga “i ara ake i te rā tuatoru.”
Nō reira, kāore he take e nukuhia ai te ripekatanga ki te Taite kia hāngai ai ki te kīanga “e toru ngā rā me ngā pō e toru.”
15. Ko te kīanga "e toru ngā rā me ngā pō e toru i roto i te ngākau o te whenua," ehara i te mea me pērā tonu te tikanga, arā, "kia tanumia mō te roanga o ngā rā e toru me ngā pō e toru."
E kī ana a Mātiu 12:40:
"Ka pērā hoki te Tama a te Tangata, ka noho mō ngā rā e toru me ngā pō e toru i roto i te ngākau o te whenua."
Ko te kīanga nei:
"i roto i te ngākau o te whenua"
kaua ko te kīanga noa mō te "noho i roto i te urupā i raro i te whenua."
I te hopukanga o te Ariki i Ketisemane, i kī Ia:
"Ko tō koutou hāora tēnei, me te mana o te pouri."
— Ruka 22:53
Nō reira, ko tētahi whakamāramatanga wairua pea, mai i te wā i hopukia ai Ia i te pō o te Rāpare, kua uru kē te Ariki ki te wā i raro ai Ia i te mana o tēnei ao, i te "mana o te pouri" hoki.
Arā:
Te pō o te Rāpare
Te ao o te Rāmere
Te pō o te Rāmere
Te ao o te Rāhoroi
Te pō o te Rāhoroi
I te atatū o te Rātapu, i te tīmatanga o te awatea
ka taea te tatau hei:
pō e toru me ngā wā ao e toru
i te wā e mau tonu ana te Ariki:
i ripekatia i te Rāmere, ā, i whakaarahia ake i te hunga mate i te rā tuatoru, i te Rātapu.
Mā tēnei whakamāramatanga e tika ai ngā kōrero e rua, arā, "e toru ngā rā me ngā pō e toru" me te "whakaarahia ake i te rā tuatoru," me te kore e whakarerekē i te whakaingoatanga a te Rongopai i te rā i whakairihia ai Ia ki te rīpeka hei "Rā Whakarite."
16. He Anga Whakatairite mō ngā Huinga e Whitu Tekau mā Rua e Taea Ana
Ki te whakaritea ngā āhuatanga e whai ake nei kia rerekē ai ngā huinga:
mehemea ka whai mai te rā i tētahi pō-rā rānei rā-pō raupapa;
mehemea i mamae te Ariki i te rā tuawhā, te rā tuarima, te rā tuaono rānei o te wiki;
mehemea i ara ake Ia i te pō o te rā tuawhitu, i te ao o te rā tuawhitu, i te pō o te rā tuatahi, i te ao rānei o te rā tuatahi;
mehemea hoki ka tātaitia ngā "rā e toru, ngā pō e toru" mai i te tanumanga, i te matenga, i te hopukanga rānei;
nā, ko te tapeke o ngā huinga e taea ana te whakaaro ake, koinei:
2 × 3 × 4 × 3 = 72 ngā kōwhiringa.
Kātahi ka taea te whakamātautau i ēnei kōwhiringa ki ngā tikanga e whā o te Karaipiture:
i ara ake te Ariki i te rā tuatoru;
e toru ngā rā me ngā pō e toru i noho ai Ia i te ngākau o te whenua;
i kīia tonutia te ahiahi o te rā tuatahi ko te rā tuatoru;
i kīia tonutia te ahiahi o te rā i ripekatia ai Ia ko te Rā Whakarite.
He taputapu whakatairite tēnei anga, ehara i te tohu mātai pāngarau, nā te mea he mea whakamaori ngā taurangi, ā, kāore pea i te motuhake tētahi i tētahi. I roto i ngā whakapae e tirohia ana i konei, ko te huinga e tino hāngai ana ki ngā tikanga e whā, me te mārama o te hononga, ko tēnei:
Ka tīmata te rā i te awatea; i hopukina te Ariki i te pō o te Rāpare; i mamae Ia i te Rāmere; i ara ake Ia i te ata tōmua o te Rātapu; ā, ka tātaitia ngā ‘rā e toru me ngā pō e toru’ mai i te wā i uru ai Ia ki raro i te mana o te pōuri i te pō o te Rāpare.
He tino ōrite tēnei hua ki ngā whakatau i puta mai i ngā kōrero o mua atu.
17. Whakatau
Ina tirohia ngātahitia te pukapuka o Kenehi, te Ture a Mohi, ngā pukapuka hītori, ngā Rongopai, ētahi atu kōrero o te Kawenata Hou, ngā tuhinga o te Temepara Tuarua, me ngā rangahau mō ngā tikanga tatau maramataka a ngā Hūrai o nehe, ka puta he whakatau e tika ana kia āta whakaarohia:
Kāore he iramutu i roto i te Paipera e kī mārama ana, "Me pupuri tonu te Hāpati o ia wiki mai i te tōnga o te rā i te Rāmere tae noa ki te tōnga o te rā i te Rāhoroi."
Engari kē, he maha ngā wāhanga e whakaatu ana i ngā tauira e pēnei ana:
ko te ata te tohu o te tīmatanga o te rā hou; whai muri i te ao ko te ahiahi me te pō, kātahi ko te ata e whai ake ana; i muri i te paunga o te pō o te rā tuaono, ka kīia te ata e whai ake ana ko "tēnei rā, ko te Hāpati"; ā, i ētahi kōrero o te Kawenata Hou, e hono tonu ana te ahiahi ki taua rā tonu i mua atu.
Ko te whakahau i roto i a Rewitiku 23 kia pupuritia te Rā Whakatau Hara ‘mai i te ahiahi ki te ahiahi’ he ture motuhake mō taua rā tapu, ā, me te kore taunakitanga anō, kaua e kiia noatia ko te tikanga whānui mō te rohe o te rā mō ia Hapati o ia wiki.
Nō reira, he tika pea te whakaaro pēnei:
ka taea te mārama tika ko te Hāpati o te rā whitu, e kapi ana i te rā whitu katoa—mai i te tīmatanga o te ao o te Rāhoroi, puta noa i te ahiahi me te pō o te Rāhoroi, tae noa ki te tīmatanga o te ao o te Rātapu.
I runga i te mahi o ia rā, i te mea he rerekē ngā wā e puta ai te rā i runga i te tau me te tūnga o te wāhi (latitude), ā, i te mea he wāhi kāore e kitea ana te putanga, te tōnga rā rānei i ētahi wā o te tau, mā te whakamahi i te wā tata ki te 6:00–7:00 i te ata (wā paerewa o te rohe) hei tohu wehewehe, ka mau pea te ōrite o te mahi.
Heoi, ko te mea nui ehara i te tautohetohe mō ētahi meneti, hēkona rānei, engari ko te mōhio pū:
ko te Rā Hāpati te rā tuawhitu i manaakitia e te Atua.
Ko te Paraire te Rā Whakarite; i tēnei rā ka whakarite ngā whakapono i a rātou anō, i te taha tinana, i te taha wairua hoki, hei whakatau i te Rā Hāpati. Mai i te tīmatanga o te ao o te rā tuawhitu tae noa ki te tīmatanga o te ao o te rā e whai ake nei, ka mahara rātou ki tā te Atua hanganga me tāna whakaoranga, ka pārekareka ki te okiokinga i homai e Ia i runga i te aroha noa, me te titiro whakamua hoki ki te okiokinga mutungakore e haere mai ana.
“Ki te kore koe e takahi i te Rā Hāpati, e mahi rānei i tāu e pai ai i taku rā tapu; ki te kī koe he mea ahuareka te Rā Hāpati, he mea honore te rā tapu o te Atua, ā, ka whakahonore koe i a Ia, me te kore e mahi i ōu ake ara, e rapu rānei i ōu ake hiahia, e kōrero rānei i āu ake kupu; kātahi koe ka kite i te hari i roto i te Atua; ā, ka meinga koe e Ia kia eke ki ngā wāhi teitei o te whenua, kia kai hoki i te taonga tuku iho a Hakopa, tō pāpā: nā te waha hoki o te Atua tēnei i kōrero.”
— Ihaia 58:13–14
| |
