Lafiɲɛ don waati jatebɔ min bɛ Bibulu kɔnɔ, o sɛgɛsɛgɛli
—
Lafiɲɛ don bɛ daminɛ tiɲɛ na tuma jumɛn?
Lafiɲɛ don ye tile wolonwulanan ye min dugawu ani a saniyalen don Ala fɛ. Dannabaaw tɛ lafiɲɛ don labato walisa ka kisili sɔrɔ.
Nka, nɛɛma kɔrɔ, u hakili bɛ Ala ka danni baarabaw ni a ka kunmabɔli baarabaw la, ka lafiɲɛ banbali makɔnɔ min bɛna kɛ.
Bi, hakilina caman bɛ yen minnu tɛ kelen ye lafiɲɛ don bɛ daminɛ waati min na ani a bɛ ban waati min na.
Dɔw bɛ tugu Yahutuw ka laadalakow kɔ kɔfɛ ani u bɛ lafiɲɛ don labato k’a ta jumadon tilebin na ka taa a bila sibiridon tilebin na.
Dɔw b’a jate ka kɛɲɛ ni sigida tilebin waati ye walima dolow yecogo ye.
Dɔw bɛ tugu bi siwili kalandriya kɔ, wa u bɛ su tilancɛ kɛ tile dancɛ ye, o kɔrɔ ye ko tile kelen ni don wɛrɛ tilayɔrɔ.
Dɔ wɛrɛw, minnu sinsinnen bɛ Bibulu tɛmɛsira suguya caman kan, olu dalen b’a la ko tile dafalen bɛ daminɛ tile fɛ, ka taa wula fɛ ani su fɛ, ka ban ni tile nata daminɛna.
Ka kɛɲɛ n’o faamuyali ye, tile wolonwulanan lafiɲɛ don bɛ daminɛ sibiri tile waati la, ka ban dimansi tile waati daminɛ na.
Nin kalan in b’a sɛgɛsɛgɛ ni nin hakilina laban in bɛ Bibulu ni tariku dɛmɛn.
1. “Don” bɛ dabɔ cogo di Jenɛse kɔnɔ?
Jenɛse 1:3–5 b’a jira ko:
Ala y’a fɔ ko: “Yeelen ka kɛ,” yeelen nana. Ala y'a ye ko yeelen ka ɲi, Ala ye yeelen ni dibi tila. Ala ye yeelen wele ko Tile, ka dibi wele Su. Wula sera, sɔgɔma, tile fɔlɔ.
A ka c’a la, a bɛ miiri ko ikomi sɛbɛnni b’a fɔ ko “wula tun bɛ, sɔgɔma tun bɛ,” o la sa, don ka kan ka daminɛ wula fɛ.
Nka, Jenɛse ka tile fɔlɔ ka tugu-tugu ɲɔgɔn kɔ kalanni koɲuman, o b’a to ko wɛrɛ bɛ se ka kɛ.
Danni daminɛ na, dugukolo tun tɛ cogo si la ani yɔrɔ lankolon tun don, dibi tun bɛ dugukolo jugumanba kan. Dibi tun bɛ yen kaban, nka Ala ye yeelen min da ani ka danfara don u ni ɲɔgɔn cɛ, o tun ma bɔ fɔlɔ. Ala y’a fɔ ko: “Yeelen ka kɛ,” o tuma dɔrɔn de la yeelen bɔra. O kɔfɛ, Ala ye yeelen ni dibi faranfasi, ka yeelen wele ko “Tile” ani ka dibi wele ko “Su”.
O la, tile fɔlɔ taabolo yɛrɛ bɛ Se ka Faamu nin cogo la:
Dibi fɔlɔ → Ala bɛ yeelen da → Tile → Sufɛ → Su → Sɔgɔma → Tile fɔlɔ dafara
O ni k’a fɔ ko don yɛrɛ daminɛna ni wulada ye, o tɛ kelen ye tigitigi.
“Wula” ye yɛlɛma waati ye, tile yeelen bɛ ban waati min na ka su daminɛ; “sɔgɔma” fana ye yɛlɛma waati ye, su bɛ ban waati min na ka tile yeelen daminɛ kokura.
O la, kumasen in ye ko:
“Sufɛla sera, sɔgɔma sera, tile fɔlɔ”
a bɛ se ka faamuya fana ko danni don dafalen tɛmɛna tile yeelen fɛ, wula fɛ, ani su fɛ fo ka se sɔgɔma ma. O waati la, tile fɔlɔ dafara, o dugujɛ daminɛna.
O la sa, k’a ta tile filanan na, don dɔ bɛ se ka jira i n’a fɔ:
Tile yeelen → Sufɛ → Su → Sɔgɔma
O kɔrɔ ye ko tile bɛ daminɛ sɔgɔma tile yeelen lamini na, ka ban o dugujɛ.
O kɔrɔfɔ in tɛ bi hakilina dɔrɔn ye. Yahutuw ni Bibulu dɔnnikɛla dɔw y’a fɔ ko a daminɛ na, a bɛ se ka kɛ ko Israɛl kɔrɔ tun bɛ baara kɛ ni sɔgɔma ni sɔgɔma fɛɛrɛ ye walasa ka tile jate.
2. Kafari don: Yala “Sufɛ ka taa wula fɛ” ye don dɔ jatebɔba ye wa, walima o ye seli kɛrɛnkɛrɛnnen ye wa?
Levitike 23:27 b’a fɔ ko:
Nin kalo wolonwulanan tile tannan na, jurumu kafari don na kɛ.
O bɛɛ n’a ta, Levitike 23:32 bɛ cikan kɛrɛnkɛrɛnnen di ko:
K'a ta kalo tile kɔnɔntɔnnan wula fɛ fo ka taa a bila wula fɛ, aw ka lafiɲɛ don labato.
Nin ye tɛmɛsira ye min nafa ka bon kosɛbɛ.
Ni “don kɔnɔntɔnnan wulada” tun ye tile tannan daminɛ ye kaban, mun na sɛbɛn bɛ o wele hali bi ko:
tile kɔnɔntɔnnan wula fɛ
sanni ka kɛ “tile tannan wula fɛ”?
Faamuyali wɛrɛ min bɛ se ka kɛ, o ye ko don dancɛ lakika tora sɔgɔma, nka sun kɛrɛnkɛrɛnnen ni yɛrɛ majigin min tun ka kan ka kɛ Jurumu Kafari Don kama, o daminɛna joona tile kɔnɔntɔnan wula fɛ, ka taa a fɛ fo tile tan wula fɛ.
O cogo la:
Tile 9nan → 9nan wula fɛ [sun bɛ daminɛ] → Tile 10nan [Kafari don] → 10nan wula fɛ [sun bɛ ban].
Ka kɛɲɛ ni o faamuyali ye, “wula fɛ ka taa wula fɛ” bɛ ɲɛfɔli kɛ:
labatoli waati kɛrɛnkɛrɛnnen min bɛ kɛ jurumu kafari don kama
sanni ka ɲɛfɔli kɛ wajibi la:
don dancɛ don don o don
O danfara in nafa ka bon.
Bibulu t’a fɔ ko:
“Lafiɲɛ don bɛɛ ka kan ka labato k’a ta wula fɛ fo wula fɛ.”
Levitike 23:32 bɛ kuma kɛrɛnkɛrɛnnenya la Jurumu Kafari Don kan, o min bɛ yɛrɛ majigin cikan kɛrɛnkɛrɛnnen fana sɔrɔ.
O la sa, ka nin tɛmɛsira bonya ka kɛ diɲɛ bɛɛ ka sariya ye dɔgɔkun lafiɲɛ don ko la, o bɛ Bibulu ka dɛmɛ wɛrɛ de wajibiya.
3. Jɛɲɔgɔnya min bɛ “O don” ni “Sɔgɔma” cɛ .
Musa ka sariya tɛmɛsira damadɔw ka kan ka kɔlɔsi kɛrɛnkɛrɛnnenya la.
Levitike 7:15 b’a fɔ ko barika dali saraka sogo ka kan ka dun o don na, wa a man kan ka to fo sɔgɔma.
Levitike 22:30 b’a fɔ tugun ko:
A ka dun o don kelen na; aw kana a si to yen fo sɔgɔma.
Dutɛrɔnɔmɛ 21:23 fana b’a fɔ ko:
A su tɛna to su bɛɛ jiri kan, nka aw na a su don o don na.
O tɛmɛsira ninnu bɛ ɲɔgɔndan jira cogo la min bɛ kɛ cogo la:
O don → Sufɛ → Su → Sɔgɔma
U b’a jira ko wulada ni su ye “o don” ta ye hali bi, k’a sɔrɔ sɔgɔma nali bɛ kɛ o dugujɛ daminɛ ye.
O kosɔn, saraka tun bɛ se ka dun o don kelen wula fɛ ani su fɛ, nka a tun tɛ se ka to yen fo sɔgɔma. O daɲɛ in bɛ Bɛn ni sɔgɔmada baara ye i n’a fɔ dan min tɛmɛnen kɔ, wajibi min tùn bɛ “o don” ko la, o ma Kɛ tugun.
Nin kumaw bɛ nin faamuyali sinsin kosɛbɛ: don bɛ daminɛ sɔgɔma dugujɛ waati la, ka taa wula ni su fɛ, ka ban sɔgɔma.
A dɔgɔyalenba la, nin tɛmɛsira ninnu b’a jira ko sɔgɔma bɛ se ka baara kɛ i n’a fɔ a tile dancɛ, o ye tile kelen ni tile wɛrɛ cɛ tilayɔrɔ ye.
4. Ekisode 16, Manna ani lafiɲɛ don labatoli fɔlɔ min sɛbɛnna
Ekisode 16 ye tɛmɛsira nafama dɔ ye walasa ka lafiɲɛ don waati kalan.
Jama tun bɛ bɔ sɔgɔma o sɔgɔma ka taa manɛ lajɛ. Tile wɔɔrɔnan na, u ye ɲɔgɔn lajɛn siɲɛ fila.
Musa y'a fɔ u ye ko:
Sini ye lafiɲɛ don ye, lafiɲɛ don senuma Matigi fɛ.
Jama tun bɛ dumuni mara:
fo sɔgɔma.
O kɔ, sɔgɔma, Musa ko:
O dun bi, katuguni bi ye lafiɲɛ don ye Matigi fɛ.
Lakali in bɛ nin ɲɔgɔndan in jira:
Tile wɔɔrɔnan : aw ka tilayɔrɔ fila lajɛ → Su bɛ tɛmɛ → Sɔgɔma → “Bi” ye lafiɲɛ don ye
Nin ye tɛmɛsira jɔnjɔn dɔ ye, Ala bɛ Israɛl kalan cogo labɛnnen na, Musa sababu fɛ, lafiɲɛ don labatoli cogo la.
A ka kan ka kɔlɔsi ko tɛmɛsira ma Musa ka laseli sɛbɛn tilebin fɛ tile wɔɔrɔnan na:
“Lafiɲɛ don daminɛna sisan.”
O nɔ na, o dugujɛ, tile wolonwulanan bɛ ɲɛfɔ nin cogo la:
“Bi ye lafiɲɛ don ye.”
O bɛ bɛn, wa a bɛ se ka dɛmɛ don, jatebɔ min bɛ kɛ sɔgɔmada fɛ, hali ni o yɛrɛ tɛ lafiɲɛ don daminɛ tigitigi latigɛ.
5. Nehemi ka daaw datuguli yɛrɛ t’a jira ko lafiɲɛ don daminɛna tilebin tuma na
Nehemi 13:19 b’a fɔ ko:
Jerusalɛm daaw y'a daminɛ ka dibi don tuma min na sani lafiɲɛ don ka se, ne ye ci fɔ ko daaw ka datugu ani ka ci bila ko u kana da fo lafiɲɛ don kɔfɛ.
Tuma caman na, baara bɛ kɛ ni nin tɛmɛsira ye walisa k’a jira ko lafiɲɛ don daminɛna tilebin tuma na.
Nka, sɛbɛn yɛrɛ b’a fɔ ko:
sanni lafiɲɛ don ka se
Nehemi ye daaw datugu ka kɔn, dibi donna waati la sani lafiɲɛ don ka se. O bɛ se ka faamuya i n’a fɔ tangali wale ye, ka jagokɛlaw bali u kana fɛnw don dugu kɔnɔ su fɛ walasa ka jago kɛ lafiɲɛ don nata la.
O la sa:
Daw datuguli wula fɛ ≠ dalilu min b’a jira ko wulada yɛrɛ tun ye lafiɲɛ don daminɛ ye
Tɛmɛsira bɛ Bɛn ni tilebin-daminɛ kɔrɔfɔli ye, nka a yɛrɛ t’a Jira ko tilebin tùn ye tile dancɛ ye.
6. Matigi Yesu sudon waati bɛ ɲininkali nafama dɔ lawuli
Matigi Yesu sudon: Sufɛla labɛn don na ani lafiɲɛ don surunya
Marka 15:42 sɛbɛnnen bɛ:
“Su sera tuma min na, bawo Labɛn don tun don, o kɔrɔ ye ko don min tun bɛ kɔn lafiɲɛ don ɲɛ...”
Waati bɛ tugu ɲɔgɔn kɔ cogo min na nin tɛmɛsira kɔnɔ, o ka kan ni jateminɛ ɲuman ye.
Sɛbɛn in b’a fɔ k’a jɛya ko:
wulada tun sera kaban
o bɛɛ n’a ta, o waati kelen in bɛ wele hali bi ko:
“Labɛn don, o kɔrɔ, don min bɛ kɔn lafiɲɛ don ɲɛ.”
O kɔrɔ ye ko ka kɛɲɛ ni maana kalanni ye min bɛ kɛ cogo la min bɛ kɛ cogo la min bɛ kɛ cogo la, wulada tun sera kaban, nka o tun ye Labɛn don ye hali bi, wa lafiɲɛ don tun ma daminɛ fɔlɔ.
O kɔ, Yusufu min bɛ bɔ Arimate, o taara Pilate fɛ ka Matigi Yesu su deli. Pilate kabakoyara ko a sara kaban, o de la a ye kɛlɛbolo kuntigi wele k’a ɲininka ni a sara kabini waati jan. Sɛbɛnni sɔrɔlen kɔ dɔrɔn, Pilate ye su bila Yusufu bolo.
Sukununi kɛcogo dɔw tun ka kan ka tugu ɲɔgɔn kɔ hali bi. Yusufu tun ka kan ka:
ka fini ɲuman san → ka su jigin → ka su labɛn → k’a siri fini na → k’a bila kaburu dɔ kɔnɔ min dilalen don ni fara ye → ka kabakurun dɔ kuru ka don da la
Yuhana 19:39–40 b’a jira ka t’a fɛ ko Nikodemu nana ni miri ni aloe caman ye, ani u faralen ɲɔgɔn kan:
ye Yesu su labɛn ni tulumafɛnw ye ka kɛɲɛ ni Yahutuw ka sudon laada ye.
O la sa, kabini wulada tun sera kaban ani Yusufu taara fɔlɔ Pilate fɛ ka su ɲini, Pilate ka ɲininkali fɛ sɔrɔdasi ɲɛmɔgɔ fɛ, su bilali fɛ, ani sudon labɛnni dafalenw fɛ, Yusufu ni Nikodɛmu ye minnu kɛ, n’a sɔrɔla waatiba dɔ tɛmɛna.
O ko kɛlenw ɲɛfɔlen kɔfɛ, Luka 23:54 b’a fɔ ko:
“O don tun ye Labɛn don ye, lafiɲɛ don tun surunyara.”
Nin tɛmɛsira in ka kan ka kɔlɔsi kɛrɛnkɛrɛnnenya la.
Gɛrɛkikan wale min bayɛlɛmana ko “a tun bɛ ka surunya” o ye ἐπέφωσκεν (epéphōsken), ka bɔ ἐπιφώσκω (epiphōskō). O daɲɛ in bɛ tali kɛ yeelen bɔli la, tile daminɛni na, walima dugujɛ surunyalen.
O la sa, ni daɲɛ kɔrɔ jɔnjɔn jateminɛna, Luka ka maana bɛ ɲininkali nafama dɔ lawuli min ka kan ni sɛgɛsɛgɛli ye:
Yala Matigi Yesu sudon daminɛna Labɛn Don wula fɛ, ka taa a fɛ waati dɔ su kɔnɔ, ka ban sɔgɔma surunyara waati min na, tile wolonwulanan lafiɲɛ don tun bɛna “dugujɛ” wa?
N’o don, waatibolodacogo tun bɛna bɛn ɲɔgɔn ma:
Labɛn don tile fɛ: Matigi gengenna jiri la → Sufɛla sera, o bɛɛ n’a ta, a bɛ wele hali bi ko Labɛn don → Yusufu bɛ su deli → Yusufu ni Nikodemu bɛ Matigi su labɛn k’a su don → Lafiɲɛ don surunyara
O faamuyali ka kan ka suma ni laadala miiriya ye ko lafiɲɛ don daminɛna o yɔrɔnin bɛɛ jumadon tilebin fɛ.
Marka y’a fɔ k’a jɛya ko wulada tun sera kaban k’a sɔrɔ o waati tun bɛ wele hali bi ko “Labɛn don, don min bɛ kɔn lafiɲɛ don ɲɛ.” Luka, a kɛlen kɔ ka sudon ɲɛfɔ, o kɔfɛ, a bɛ baara kɛ ni wale dɔ ye min bɛ tali kɛ yeelen walima sɔgɔmada fɛ walasa ka lafiɲɛ don ɲɛfɔ iko a surunyara.
Tiɲɛ don, lafiɲɛ don jatebɔ ɲininkali bɛɛ tɛ se ka ɲɛnabɔ ni Gɛrɛkikan daɲɛ kelen ye ἐπέφωσκεν a kelen na. Daɲɛ in baaracogo yɔrɔw la minnu tɛ kelen ye ani donw jatebɔcogo minnu kɛra san kɛmɛ fɔlɔ Yahutuw cɛma, olu fana ka kan ka sɛgɛsɛgɛ.
O bɛɛ n’a ta, ni nin tɛmɛsira fila in kalanna ɲɔgɔn fɛ, u bɛ ɲininkali dɔ lawuli min man kan ka ban nɔgɔya la:
Ni lafiɲɛ don tun daminɛna kaban jumadon tilebin kɔfɛ dɔrɔn, mun na Marka, a kɛlen kɔ k’a fɔ ko wulada sera, a bɛ o waati wele hali bi ko “Labɛn don, don min bɛ kɔn lafiɲɛ don ɲɛ”? Ani mun na Luka, ka taa sudon dafalen na, a bɛ baara kɛ ni wale dɔ ye min bɛ tali kɛ yeelen ni dugujɛ la walasa ka lafiɲɛ don surunyacogo ɲɛfɔ?
O la sa, Matigi Yesu sudon maana ka kan ka jateminɛ kosɛbɛ kalan na, ni lafiɲɛ don daminɛna wula fɛ walima tile fɛ.
7. Matiyu 28:1: “Lafiɲɛ don kɔfɛ, tile fɔlɔ sɔgɔmada fɛ” .
Matiyu 28:1 ye tɛmɛsira wɛrɛ ye min nafa ka bon kosɛbɛ.
Gɛrɛkikan daɲɛw bɛ waati ɲɛfɔ nin cogo la:
lafiɲɛ don kɔfɛ, k'a sɔrɔ sɔgɔma tun bɛ ka don dɔgɔkun tile fɔlɔ la.
Ka kɛɲɛ ni waatibolodacogo ye min bɛ sɔrɔ cogo la min ka bon kosɛbɛ:
Lafiɲɛ don dafara → Su min bɛ o cɛma, o bɛ se a sɔgɔmada dancɛ ma → Tile fɔlɔ bɛ sɔgɔma
O bɛ bɛn a yɛrɛ ma ni faamuyali ye ko tile fɔlɔ bɛ daminɛ sɔgɔmada fɛ.
Kibaru Duman naani bɛɛ b’a fɔ ko musow taara kaburu la sɔgɔmada joona fɛ dɔgɔkun don fɔlɔ la.
Ni lafiɲɛ don tun banna pewu tilebin fɛ sibiridon, mun na musow ma taa kaburu la o yɔrɔnin bɛɛ sibiri wula fɛ sanni u ka kɔnɔni kɛ fo tile fɔlɔ sɔgɔma?
Mɔgɔ bɛ se k’a jaabi ni hakilitigiya ye ko lakana, dibi, yeelen, walima jateminɛ nafama wɛrɛw bɛ se ka o waati latɛmɛni ɲɛfɔ. O la sa, nin kuma in dɔrɔn tɛ ko latigɛlen ye.
Nka, n’a kalanna ɲɔgɔn fɛ ni tɛmɛsira tɔw ye, a bɛ to ka kɛ nafama ye.
8. Yuhana 20:19: “O don kelen, dɔgɔkun don fɔlɔ, wula fɛ” .
Yuhana 20:19 b’a jira ko:
“O kɔfɛ, o don kelen na wula fɛ, ka kɛ dɔgɔkun don fɔlɔ ye...”
Yahutuw ka tilebin-ka-tilebin-cogo min kɛra kɔfɛ, o b’a jira ko dimansi wulada tilebin kɔfɛ, hakilinata la, o tun bɛna kɛ tile filanan ta ye kaban.
O bɛɛ n’a ta, Zan b’a fɔ hali bi ko:
“o don kelen na, dɔgɔkun don fɔlɔ, wula fɛ.”
O b’a jira a dɔgɔyalenba la ko Layidu Kura sɛbɛnbaga dɔ bɛ se ka wulada dɔ ɲɛfɔ min bɛ tugu tile kɔ, ko o “don” kelen de don hali bi.
Tiɲɛ don, faamuyabaga dɔw bɛ “o don kelen” faamuya dɔrɔn i n’a fɔ lakalicogo min bɛ kuma lakununni don kan sanni ka kɛ fɛɛrɛko kalandriya ɲɛfɔli ye.
O la sa, a ka fisa ka baara kɛ ni nin tɛmɛsira ye ɲɔgɔn fɛ ni dalilu wɛrɛw ye sanni ka kɛ dalilu kelenpe ye.
9. Layidu Kura tɛmɛsira minnu kɔnɔ “Tile nata” bɛ na wulada walima su kɔfɛ
Layidu Kura kɔnɔ, lakalicogo caman bɛ yen minnu bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na.
Marka 11 b’a sɛbɛn ko o wulada tun sera, o kɔfɛ, a bɛ kuma “o dugujɛ” kan.
Yuhana 6 b’a fɔ fɔlɔ ko wulada sera ani ko dibi donna kaban, wa o kɔfɛ dɔrɔn, a bɛ kuma “o dugujɛ” kan.
Kɛwalew 4 b’a sɛbɛn ko ikomi wulada tun don kaban, cidenw minɛna fo “o dugujɛ.”
Kɛwalew 23 b’a ɲɛfɔ ko Paul tun bɛ taa ni u ye su fɛ, ani o kɔfɛ, a bɛ kuma “o dugujɛ” kan.
O maanaw bɛɛ man kan ka jate i n’a fɔ kalandriya formula gɛlɛnw.
O bɛɛ n’a ta, u b’a jira ko:
wulada ni su tun tɛ jate bibulu sɛbɛnnikɛlaw fɛ u yɛrɛma i n’a fɔ o dugujɛ daminɛ.
10. Tile yeelen ni sɔgɔmada waati jateminɛ “Lɛrɛ tan ni fila”.
Matigi Yesu ko:
“Lɛrɛ tan ni fila tɛ tile kɔnɔ wa?”
— Yuhana 11:9
Layidu kura bɛ kuma lɛrɛ sabanan, lɛrɛ wɔɔrɔnan ani lɛrɛ kɔnɔntɔnnan de kan tuma caman.
Yahutuw ka sigicogo kɔnɔ, tile yeelen tila tilayɔrɔ tan ni fila ye:
lɛrɛ sabanan tun bɛ 9h waati ɲɔgɔn na;
lɛrɛ wɔɔrɔnan midi waati ɲɔgɔn;
lɛrɛ kɔnɔntɔnnan na 3h waati ɲɔgɔn.
O b’a jira ko tile jatebɔ gansan min bɛ kɛ diɲɛ kɔrɔ la, o tun bɛ daminɛ sɔgɔma walima tile bɔli lamini na.
Nka, danfara nafama dɔ ka kan ka to ninnu ni ɲɔgɔn cɛ:
tile yeelen waati tan ni fila jate daminɛyɔrɔ ye
ani
tile dancɛ min bɛ kɛ sanga mugan ni naani kalandriya don dafalen na
O fila tɛ kelen ye wajibi la.
O la, o dalilu bɛ se ka kɛ kɔkanna dɛmɛ ye sɔgɔmadafɛ faamuyali la, nka a man kan ka kɛ a yɛrɛ ye walasa k’a jira ko don o don ka kan ka daminɛ sɔgɔma 6h waati tigitigi.
Walasa ka labatoli kɛ cogo la bi, ka baara kɛ ni sigida waati dantigɛlen ye sɔgɔma 6:00–7:00 ɲɔgɔn na i n’a fɔ baarakɛcogo dancɛ, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka sigida sabatilen di, nka a ka kan k’a fɔ ka jɛya ko nin ye:
waleyali fɛɛrɛ nafama, a tɛ Bibulu ka cikan ye min b’a jira tigitigi 6:00 sɔgɔma.
11. Su ni tile bɛ to ka segin u ka waati latigɛlenw na
Jeremi 33 kɔnɔ, kuma nafama fila bɛ yen minnu ɲɛsinnen bɛ su ni tile sigicogo ma min sigilen don Ala fɛ.
Jeremi 33:20 b’a fɔ ko:
“Matigi ko ten: Ni aw bɛ se ka ne ka layidu tiɲɛ ni tile ye, ka ne ka layidu tiɲɛ ni su ye, walasa su ni tile kana se u waati latigɛlen na…”
Jeremi 33:25 bɛ kuma nin kan tugun:
Ala ka layidu ni su ni tile ani sankolo ni dugukolo sigicogo sigilen ye.
Nin tɛmɛsiraw bɛ su ni tile ɲɛfɔ iko waati fila minnu tɛ kelen ye, nka u bɛ segin-ka-bɔ tuma bɛɛ, minnu bɛ ɲɛminɛ Ala ka sigicogo sigilen fɛ:
Tile bɛ Nà a waati latigɛlen na → Su bɛ Nà a waati latigɛlen na → Tile bɛ Segin tugun
O fila-fila dabɔlen kelen bɛ sɔrɔ siɲɛ caman Bibulu kumasenw kɔnɔ minnu bɛ waati tɛmɛnenw ɲɛfɔ:
tile saba ni su saba — 1 Samuɛl 30:12; Jonasi 1:17; Matiyu 12:40;
tile wolonwula ni su wolonwula — Job 2:13;
tile binaani ni su binaani — Jenɛse 7:4, 12; Ekisode 24:18; 34:28nan na; Dutɛrɔnɔmɛ 9:9, 18; 1 Masakɛw 19:8; Matiyu 4:2.
O kumasenw kɔnɔ, a ka c’a la, “tile” bɛ yeelen waati jira, “su” bɛ dibi waati jira. U faralen ɲɔgɔn kan, u bɛ tile ni su ɲɔgɔndan dɔ ɲɛfɔ min tɛ tigɛ.
Bibulu la misali min bɛ segin-segin, o ye tile ni su o la, a bɛ bɛn nin ɲɔgɔndan na:
Tile yeelen → Sufɛ → Su → Tile yeelen seginni
O dalilu in tɛ, a yɛrɛ la, kalandriya don kelen-kelen bɛɛ ka fɛɛrɛ dancɛ tigitigi sigi sen kan. Nka, a b’a jira ko Bibulu bɛ tile yeelen ni su min bɛ tugu o kɔ, o jate siɲɛ caman i n’a fɔ waati minnu bɛ bɛn u yɛrɛ ma, n’a bɛ tile dafalenw tɛmɛni ɲɛfɔ.
Ni an jateminɛna ɲɔgɔn fɛ ni Jenɛse 1 ye, sariya minnu ɲɛsinnen bɛ fɛnw ma minnu man kan ka to fo sɔgɔma, ani tɛmɛsira tɔ minnu sɛgɛsɛgɛra nin kalan in kɔnɔ, o su ni tile cogoya min bɛ segin-ka-bɔ, o bɛ dɛmɛ wɛrɛ di walasa ka sɛgɛsɛgɛli kɛ ni Bibulu ka tugu-tugu ɲɔgɔn kɔ bɛ se ka faamuya iko tile min bɛ tugu su kɔ, ni sɛrɛkili nata bɛ se ka dɔn ni tile yeelen seginna.
12. Kalandriya sɔsɔliw tun bɛ yen kaban Alabatoso filanan waati la
Yahutuw ka kalolabɔ kɔrɔw kalanni na, tariku kɔnɔko nafama dɔ ka kan ka to an hakili la:
Israɛl kɔrɔ tun tɛ baara kɛ ni kalolabɔcogo kelen dɔrɔn ye min ma Changé a ka tariku bɛɛ kɔnɔ.
Jubile Kitabu ani sankolola laada minnu jiralen bɛ 1 Henɔki kɔnɔ, olu bɛ sinsin kosɛbɛ tile 364 kalandriya kan.
Tile 364 sàn bɛ Kɛ ni ninnu ye tigitigi:
52 dɔgɔkun dafalenw.
Jubilew gafe tilancɛ 6 fana bɛ lasɔmi ko ni mɔgɔw bɛ donw latigɛ ka kɛɲɛ ni kalo lajɛli ye, seliw ni lafiɲɛ donw bɛ se ka don ɲagami kɔnɔ.
O b’a jira ko kalandriya sɔsɔlibaw tun bɛ Yahutuw ka jɛkulu kɔnɔ Alabatoso Filanan waati la.
O la sa, hali ni Jubile tɛmɛsira dɔw bɛ sigida dɔ jira, don kura daminɛna min kɔnɔ tilebin kɔfɛ, o tɛ se ka kɛ kɔfɛ walasa k’a jira ko:
“O tun ye Musa ka sigicogo fɔlɔ ye wajibi la.”
Jubile yɛrɛ ye Alabatosoba Filanan waati baara ye ani a bɛ laadalakow kɛrɛnkɛrɛnnen kelen jira o waati kɔnɔ.
13. Bi Yahutu dɔnnikɛla dɔw fana ye sɔsɔli kɛ Israɛlkaw ka sɔgɔmada joona fɛ don dancɛ kan
San kɛmɛ mugannan na, Yahutu dɔnnikɛla nafama damadɔw ye o ɲininkali sɛgɛsɛgɛ.
Julian Morgenstern ye o baara kɛ a y’a jira ko Israɛl fɔlɔw tun bɛ tile jate waati dɔ la k’a ta tile bɔli walima tilebɔ la ka taa a bila tile bɔli walima tilebin nata la, wa ko tilebin ka taa tilebin na, o cogoya yiriwara kɔfɛ.
Yakuba Z. Lauterbach ye o ye ye o hakilina sugu dɔ jira, k’a fɔ ko tile jatebɔ min kɛra Israɛl la sani jɔnya ka kɛ, o ni kɔfɛ rabiw ka sigicogo tun tɛ kelen ye, wa ko Alabatoso ka kɛwale dɔw tun bɛ sariyakolo kɔrɔ dɔ mara, su min tun bɛ tugu tile tɛmɛnen kɔ.
P. J. Heawood ye baara kɛ fana kumana sɔgɔmada don dancɛ sɔrɔli kan saraka sariyaw fɛ, Jenɛse ani Layidu Kura tɛmɛsira fɛ.
O kalanw t’a jira ko bi dɔnniya sera dantigɛli ma ni bɛɛ ye.
Nka, u b’a jira ko:
hakilina min b’a jira ko Israɛl fɔlɔ bɛ se ka baara kɛ ni sɔgɔmada don dan ye fɔlɔ, o tɛ bi fɛn dilannen dɔrɔn ye min ma deli ka kɛ ni dɔnnikɛlaw ye.
O ye jɔyɔrɔ ye min labɛnna cogo labɛnnen na, wa a baro kɛra a kan kalanko kalanni na.
14. Matigi ka tɔɔrɔ ani “Tile sabanan” .
Kibaru Duman naani bɛɛ b’a jira ko Matigi Yesu gengenna jiri la don min na:
Labɛn don min bɛ kɛ.
Matigi fana y’a fɔ siɲɛ caman ko a bɛna kunun:
tile sabanan na.
Luka 24:21 la, dɔgɔkun don fɔlɔ wulada fɛ, kalanden fila minnu tun bɛ Emawusi sira kan, olu y’a fɔ ko:
“Bi ye tile sabanan ye kabini o kow kɛra.”
Ni gengenjiri kɛra jumadon:
Jumadon = tile fɔlɔ
Sibiri = tile filanan
Dimansi = tile sabanan
O bɛ bɛn a yɛrɛ ma ni kumasen ye min tɔgɔ ye ko “a lawuli tile sabanan na.”
O la sa, kun t’a la ka gengenjiri wuli ka taa alamisa dɔrɔn na walasa ka jaabi di kumasen “tile saba ni su saba” ma dɔrɔn.
15. “Tile saba ni su saba dugukolo dusukun na” kɔrɔ tɛ ko “A su donna tile saba ni su saba dafalen kɔnɔ” .
Matiyu 12:40 b’a fɔ ko:
“Mɔgɔ Denkɛ na kɛ tile saba ni su saba dugukolo kɔnɔ ten.”
O kumasen ye nin ye:
“dugukolo dusukun na” .
sanni ka kɛ daɲɛ gansan ye min kɔrɔ ye ko “kaburu kɔnɔ dugujukɔrɔ.”
Matigi minɛna Jetisemani tuma min na, a ko:
“Nin ye aw ka waati ye, ani dibi fanga.”
— Luka 22:53
O la sa, hakili ta fan fɛ faamuyali dɔ min bɛ se ka kɛ, o ye ko kabini a minɛna tuma min na alamisa su fɛ, Matigi tun donna waati la kaban, a tun bɛ kolo nin diɲɛ fanga kɔrɔ ani “dibi fanga” kɔrɔ.
O cogo la:
Lafiɲɛbɔ su fɛ
Jumadon tile fɛ
Jumadon su fɛ
Sibiridon tile fɛ
Sibiridon su fɛ
Dimansi sɔgɔmada joona, dugujɛ daminɛ waati la
bɛ se ka jate i n’a fɔ:
su saba ni tile saba
Matigi tun bɛ to:
a gengen jiri la jumadon, ka kunun tile sabanan, dimansi.
O faamuyali b’a to “tile saba ni su saba” ani “kununna tile sabanan” fila bɛɛ ka to tiɲɛ na, k’a sɔrɔ Kibaru Duman ka gengenjiri don tɔgɔ ma Changé ko Labɛn don.
16. Jɛkulu Biwolonwula ni Fila Minnu Bɛ Se Ka Fara Ɲɔgɔn Kan, Olu ka Danfara Jateminɛ
Ni nin fɛn caman b’a la ka kɛ fɛn caman ye minnu bɛ ɲɔgɔn falen-falen:
ni don dɔ bɛ tugu a kɔ su–tile walima tile–su ɲɔgɔndan kɛcogo;
Ni Matigi tɔɔrɔla dɔgɔkun tile naaninan, tile duurunan walima tile wɔɔrɔnan na;
a kununna tile wolonwulanan su fɛ, tile wolonwulanan tile fɛ, tile fɔlɔ su fɛ, walima tile fɔlɔ tile fɛ;
ani ni “tile saba ni su saba” jate bɛ bɔ sudon, saya walima minɛni na;
o tuma na fɛ, hakilinata-jɛkuluw bɛɛ lajɛlen hakɛ ye :
2 × 3 × 4 × 3 = 72 seko ni dɔnko.
O kɔfɛ, o sekow bɛ se ka kɔrɔbɔ ni Bibulu kɔnɔko naani ye:
Matigi kununna a tile sabanan na.
A kɛra tile saba ni su saba dugukolo dusukun na;
tile fɔlɔ wulada tun bɛ wele hali bi ko tile sabanan ;
gengenjiri don wulada tun bɛ wele hali bi ko Labɛn don .
O hukumu in ye ɲɔgɔndan baarakɛminɛn ye sanni ka kɛ jatebɔ dalilu ye, bawo fɛn caman b’a la ka fɛn caman sɛgɛsɛgɛ, wa u tɛ yɛrɛmahɔrɔnya ye. Miirili minnu sɛgɛsɛgɛra yan, olu kɔnɔ, faralen ɲɔgɔn kan min bɛ i n’a fɔ a bɛ cogoya naani bɛɛ lajɛlen ladon cogo la min bɛ bɛn ɲɔgɔn ma kosɛbɛ, o ye :
Don bɛ daminɛ ni tile waati ye; Matigi minɛna alamisa su fɛ; A tɔɔrɔla jumadon; A kununna dimansi sɔgɔmada joona; “tile saba ni su saba” jate bɛ daminɛ waati min na A donna dibi fanga kɔrɔ alamisa su fɛ.
O jaabi bɛ bɛn kosɛbɛ dantigɛliw ma minnu bɔra tɛmɛsira tɛmɛnenw na.
17. Kuncɛli
Ni Jenɛse, Musa ka sariya, tariku gafew, Kibaru Dumanw, Layidu Kura maana wɛrɛw, Alabatoso Filanan sɛbɛnw, ani Yahutuw ka kalolabɔ kɔrɔlenw ka kalanw jateminɛna ɲɔgɔn fɛ, dantigɛli dɔ bɛ bɔ kɛnɛ kan min ka kan ka jateminɛ kosɛbɛ:
Vɛrise si tɛ Bibulu kɔnɔ min b’a fɔ k’a jɛya ko: “Dɔgɔkun lafiɲɛ don ka kan ka labato tuma bɛɛ k’a ta jumadon tilebin na fo ka se sibiridon tilebin ma.”
O kɔfɛ, tɛmɛsira caman bɛ misaliw jira minnu kɔnɔ:
sɔgɔma bɛ don kura daminɛ nafa ta; tile yeelen bɛ tugu wulada ni su kɔ, o kɔfɛ sɔgɔmada wɛrɛ; tile wɔɔrɔnan tɛmɛnen kɔ su fɛ , o dugujɛ bɛ wele ko « bi , lafiɲɛ don » ; ani Layidu Kura maana dɔw kɔnɔ, wulada dɔ bɛ tali kɛ hali bi o don tɛmɛnen kelen na.
Levitike 23 ka cikan min ye ka Jurumu Kafari Don labato “k’a ta wula fɛ fo wula fɛ,” o ye sariya kɛrɛnkɛrɛnnen ye o don senuma dɔrɔn kama; ni dalilu wɛrɛ tɛ, a man kan ka jate a yɛrɛma i n’a fɔ diɲɛ bɛɛ ta don-dancɛ sariya dɔgɔkun o dɔgɔkun lafiɲɛ don bɛɛ la.
O la sa, a bɛ se ka fɔ cogo bɛnnen na ko:
tile wolonwulanan lafiɲɛ don bɛ se ka faamuya cogo bɛnnen na ko tile wolonwulanan bɛɛ sen bɛ o la—k’a ta sibiridon tile daminɛ na, ka taa a bila sibiridon wulada fɛ ani su fɛ, fo ka se Dimansi tile daminɛ ma.
Kɔrɔbɔli waleyali la bi, bawo tilebɔ waatiw bɛ danfara ka kɛɲɛ ni waati ni latitude ye, ani bawo mara dɔw bɛ waatiw sɔrɔ minnu tɛ tile bɔ walima tile bin cogo bɛnnen na, baara kɛli ni ɲɔgɔn ye 6:00–7:00 sɔgɔma sigida ka waati la iko dancɛ waleyali bɛ se ka kɛ sababu ye ka bɛnkan di.
Nka, ko min nafa ka bon kosɛbɛ, o tɛ ka sɔsɔli kɛ miniti damadɔ walima segin damadɔ kɔnɔ, nka k’a dɔn ko:
lafiɲɛ don ye tile wolonwulanan ye, Ala ye dugawu kɛ min na.
Jumadon ye Labɛn Don ye; dannabaaw b’u yɛrɛ labɛn fari ni hakili ta fan fɛ walasa ka lafiɲɛ don bisimila. K’a ta tile wolonwulanan tile waati daminɛ na fo ka se tile nata tile waati daminɛ ma, u hakili bɛ Ala ka danfɛnw ni a ka kunmabɔli la, ka lafiɲɛ diyabɔ a ye min di nɛɛma kɔrɔ, ka lafiɲɛ banbali makɔnɔ.
“Ni i y’i sen bɔ lafiɲɛ don na, ka i diyagoya kɛ ne ka don senuma na, ka lafiɲɛ don wele ko nisɔndiya, Ala ka don senuma bonyalen, ka a bonya, i kana i yɛrɛ ka siraw kɛ, i ma i yɛrɛ diyagoya sɔrɔ, wa i tɛ i yɛrɛ ka kuma fɔ, o tuma na, i na diya Ala ye, a na i bila dugukolo sanfɛyɔrɔw kan, ka i balo ni fɛn ye i fa Yakuba ka ciyɛn ye, katuguni Ala da de y'o fɔ.»
— Esayi 58:13-14
| |
