Dyondzo Ya Ku Hlayela Ka Bibele Ka Nkarhi Wa Savata
— .
Xana Savata Yi Sungula Rini Hakunene?
Savata i siku ra vunkombo leri katekisiweke ni ku kwetsimisiwa hi Xikwembu. Vapfumeri a va hlayisi Savata leswaku va ta kuma ku ponisiwa.
Ematshan’wini ya sweswo, ehansi ka tintswalo, va tsundzuka mintirho leyikulu ya Xikwembu ya ku tumbuluxa ni ku kutsuriwa naswona va langutele ku wisa loku nga heriki loku taka.
Namuntlha, ku ni mavonelo yo hlayanyana yo hambana-hambana malunghana ni leswaku Savata yi sungula rini ni ku hela rini.
Van’wana va landzela ndhavuko wa le ndzhaku wa Vayuda naswona va hlayisa Savata ku sukela loko dyambu ri pela hi Ravuntlhanu ku ya fika loko dyambu ri pela hi Mugqivela.
Van’wana va yi hlayela hi ku ya hi nkarhi wa kwalaho wa ku pela ka dyambu kumbe ku vonaka ka tinyeleti.
Van’wana va landzela khalendara ya manguva lawa ya vaaki naswona va tirhisa vusiku bya le xikarhi tanihi ndzilakano wa siku, hi leswaku, ndhawu leyi avaneke exikarhi ka siku rin’wana ni leri landzelaka.
Van’wana, hi ku ya hi tindzimana to hambana-hambana ta Bibele, va pfumela leswaku siku leri heleleke ri sungula hi nkarhi wa nhlikanhi, ri ya emahlweni ku fikela nimadyambu ni vusiku, ivi ri hela loko siku leri landzelaka ri sungula.
Hi ku ya hi ku twisisa loku, Savata ya siku ra vunkombo yi sungula hi Mugqivela ninhlikanhi ivi yi hela loko Sonto ninhlikanhi yi sungula.
Dyondzo leyi yi kambisisa loko vonelo leri ro hetelela ri ri na nseketelo wa Bibele na matimu.
1. Xana “Siku” Ri Vumbiwa Njhani eka Genesa?
Genesa 1:3–5 yi rhekhoda:
Xikwembu xi te, “A ku ve ni ku vonakala,” kutani ku vonakala ku va kona. Xikwembu xi swi vonile leswaku ku vonakala a ku ri kunene, kutani Xikwembu xi hambanise ku vonakala ni munyama. Xikwembu xi vitane ku vonakala Siku, ni munyama xi vitane Vusiku. Kutani ku va ni madyambu, kutani ku va ni mixo, siku ro sungula.
Hi ntolovelo ku ehleketiwa leswaku hikwalaho ka leswi tsalwa ri vulaka leswaku, “a ku ri ni madyambu, ni mixo,” hikwalaho siku ri fanele ku sungula nimadyambu.
Hambiswiritano, ku hlaya hi vukheta ntlhandlamano wa siku ro sungula eka Genesa swi pfumelela ku koteka kun’wana.
Eku sunguleni ka ntumbuluko, misava a yi nga ri na xivumbeko naswona a yi nga ri na nchumu, naswona munyama a wu ri ehenhla ka vuenti. Munyama se a wu ri kona, kambe ku vonakala loku Xikwembu xi ku tumbuluxeke ni ku ku hambanisa a ku nga si humelela. Xikwembu xi te, “A ku ve ni ku vonakala,” kutani hi nkarhi wolowo ntsena ku ve ni ku vonakala. Kutani Xikwembu xi hambanise ku vonakala ni munyama, xi vitana ku vonakala “Siku” ni munyama “Vusiku.”
Hikwalaho, ntlhandlamano wa xiviri wa siku ro sungula wu nga twisisiwa tanihi lowu:
Munyama wo sungula → Xikwembu xi tumbuluxa ku vonakala → Siku → Madyambu → Vusiku → Mixo → Siku ro sungula ri hetisiwile
Leswi a swi fani kahle ni ku vula leswaku siku hi roxe ri sungule hi madyambu.
“Madyambu” i ku cinca loku ku vonakala ka siku ku fika emakumu ivi vusiku byi sungulaka, kasi “mixo” i ku cinca loku vusiku byi helaka ivi ku vonakala ka siku ku sungula nakambe.
Hikwalaho, xitatimende lexi: .
“Ku ve ni madyambu, kutani ku va ni mixo, siku ro sungula” .
swi nga ha tlhela swi twisisiwa swi vula leswaku siku leri heleleke ra ku tumbuluxiwa ri hundze hi ku vonakala ka siku, nimadyambu ni vusiku kukondza ku fika nimixo. Hi nkarhi wolowo siku ro sungula ri hetiwile naswona siku leri landzelaka ri sungurile.
Ku sukela hi siku ra vumbirhi ku ya emahlweni, siku hikwalaho ri nga yimeriwa tanihi:
Ku vonakala ka siku → Madyambu → Vusiku → Mixo
Hi leswaku, siku ri sungula nimixo ku rhendzela siku ivi ri hela hi mixo lowu landzelaka.
Nhlamuselo leyi a hi mianakanyo ya manguva lawa ntsena. Swidyondzi swin’wana swa Vayuda ni swa Bibele swi vule leswaku eku sunguleni Israyele wa khale wu nga ha va wu tirhise ndlela ya mixo ku ya eka mixo yo hlayela siku.
2. Siku Ra Ku Rivaleriwa: Xana “Madyambu Ku Ya Emadyambu” I Ku Hlayela Hi ku Angarhela Siku, Kumbe I Ku tlangela ko Hlawuleka?
Levhitika 23:27 yi ri:
Hi siku ra vukhume ra n'hweti leyi ya vunkombo ku ta va na Siku ra ku Rivaleriwa.
Hambi swi ri tano Levhitika 23:32 yi nyika xileriso xo hlawuleka:
Ku sukela nimadyambu hi siku ra vukaye ra n'hweti ku fikela nimadyambu hi siku leri landzelaka, mi ta hlayisa Savata ya n'wina.
Leyi i ndzimana ya nkoka swinene.
Loko “madyambu ya nhungu” se a ku ri masungulo ya siku ra vukhume, ha yini tsalwa ra ha ri vitana:
madyambu ya siku ra vunhungu
ematshan’weni ya “madyambu ya siku ra vukhume”?
Ku twisisa kun’wana loku nga kotekaka hileswaku ndzilakano wa siku lowu tolovelekeke wu tshame wu ri nimixo, kasi ku titsona swakudya ko hlawuleka ni ku titsongahata loku lavekaka eka Siku ra ku Rivaleleriwa swi sungule ka ha ri mixo hi madyambu ya siku ra vukaye, swi ya fika hi madyambu ya siku ra vukhume.
Xisweswo:
Siku ra vu 9 → Madyambu ya ra vu 9 [ku titsona swakudya ku sungula] → Siku ra vu 10 [Siku ra ku rivaleriwa] → Madyambu ya ra vu 10 [ku titsona swakudya ku hela].
Hi ku ya hi ku twisisa loku, “madyambu ku ya fika nimadyambu” ri hlamusela:
nkarhi wo hlawuleka wa ku tlangela Siku ra ku Rivaleriwa
ematshan’wini yo hlamusela hi ku kongoma:
ndzilakano wa siku wa siku rin’wana ni rin’wana
Ku hambana loku i ka nkoka.
Bibele a yi vuli leswaku:
“Savata yin’wana ni yin’wana yi fanele yi tlangeriwa ku sukela nimadyambu ku ya fika nimadyambu.”
Levhitika 23:32 hi ku kongoma yi khumba Siku ra ku Rivaleleriwa, leri tlhelaka ri va ni xileriso xo hlawuleka xo titsongahata.
Hikwalaho, ku ndlandlamuxa ndzimana leyi yi va nawu wa misava hinkwayo wa Savata ya vhiki na vhiki swi lava nseketelo lowu engetelekeke wa Bibele.
3. Vuxaka Exikarhi Ka “Siku Rero” Ni “Mixo” .
Tindzimana to hlayanyana eNawini wa Muxe ti xiyeka ngopfu.
Levhitika 7:15 yi vula leswaku nyama ya gandzelo ro nkhensa yi fanele ku dyiwa hi siku leri yi nyikeriwaka ha rona naswona a yi fanelanga yi tshikiwa ku fikela nimixo.
Levhitika 22:30 nakambe yi ri:
Ri ta dyiwa hi siku leri fanaka; u nga tshuki u siya na xin'we xa swona ku fikela nimixo.
Deteronoma 21:23 yi lerisa hi ku fanana:
Ntsumbu wa yena a wu nge tshami vusiku hinkwabyo emurhini, kambe siku rero u ta n'wi lahla.
Tindzimana leti hi ntumbuluko ti humesa ntlhandlamano:
Siku rero → Madyambu → Vusiku → Mixo
Ma kombisa leswaku madyambu ni vusiku swa ha ri swa “siku rero,” kasi ku fika ka mixo ku fungha ku sungula ka siku leri landzelaka.
Hikwalaho, gandzelo a ri nga dyiwa nimadyambu ni vusiku bya siku rero, kambe a ri nga ta tshama ku fikela nimixo. Marito lawa ya fambisana na ku tirha ka nimixo tanihi ndzilakano lowu ku tlula wona xilaveko lexi khumbaka “siku rero” a xi nga ha tirhi.
Marito lawa ya seketela hi ku kongoma ku twisisa leswaku siku ri sungula nimixo loko ku vonakala, ri ya emadyambyini ni le vusikwini, kutani ri hela nimixo.
Hi xiringaniso, tindzimana leti ti ringanyeta leswaku mixo wu nga tirha tanihi a ndzilakano wa siku, ndhawu leyi avaneke exikarhi ka siku rin’wana ni leri landzelaka.
4. Eksoda 16, Manna, na Ku Hlayisiwa ka Savata yo Sungula leyi Rhekhoriweke
Eksoda 16 i yin’wana ya tindzimana ta nkoka swinene to dyondza nkarhi wa Savata.
Vanhu a va huma mixo wun’wana ni wun’wana leswaku va ya hlengeleta manna. Hi siku ra vutsevu, va hlengeletanile kambirhi.
Muxe u va byerile a ku:
Mundzuku i ku wisa ka Savata, Savata yo kwetsima eka Hosi.
Vanhu a va hlayisa swakudya:
ku fikela nimixo.
Kutani, nimixo, Muxe u te:
Dyana sweswo namuntlha, hikuva namuntlha i Savata eka HOSI Xikwembu.
Xitlhokovetselo xi humesa ntlhandlamano lowu landzelaka:
Siku ra vutsevu: hlengeleta swiphemu swimbirhi → Vusiku bya hundza → Mixo → “Namuntlha” i Savata
Leyi i yin’wana ya tindzimana ta nkoka leti eka tona Xikwembu, hi ku tirhisa Muxe, xi dyondzisaka Israyele ximfumo ndlela yo hlayisa Savata.
Swa xiyeka leswaku ndzimana leyi a yi rhekhodi Muxe loko a tivisa loko dyambu ri pela hi siku ra vutsevu:
“Sweswi Savata yi sungurile.”
Ematshan’weni ya sweswo, hi mixo lowu landzelaka, siku ra vunkombo ri hlamuseriwa tanihi:
“Namuntlha i Savata.”
Leswi swi fambisana ni, naswona swi nga ha seketela, ku hlayela loku sekeriweke nimixo, hambileswi hi koxe ku nga bohiki masungulo lama kongomeke ya Savata.
5. Ku Pfala Tinyangwa Hi Nehemiya A Swi Kombisi Hi Koxe Leswaku Savata Yi Sungurile Loko Dyambu ri pela
Nehemiya 13:19 yi rhekhoda:
Loko tinyangwa ta Yerusalema ti sungula ku va munyama emahlweni ka Savata, ndzi lerisile leswaku tinyangwa ti pfariwa, ndzi lerisa leswaku ti nga pfuriwi ku kondza ku va endzhaku ka Savata.
Hakanyingi ndzimana leyi yi tirhisiwa ku kombisa leswaku Savata a yi sungula loko dyambu ri pela.
Hambiswiritano, tsalwa hi roxe ri ri:
emahlweni ka Savata
Nehemiya u pfale tinyangwa ka ha ri nkarhi, loko ku ri karhi ku dzwihala Savata yi nga si fika. Sweswo swi nga twisisiwa hi ntumbuluko tani hi goza ro sivela vaxavisi ku tisa nhundzu edorobeni nivusiku leswaku va ta xavisa hi siku ra Savata leri landzelaka.
Hikwalaho:
Ku pfala tinyangwa loko ri pela ≠ vumbhoni bya leswaku ku pela hi koxe a ku ri masungulo ya Savata
Ndzimana leyi yi fambisana ni nhlamuselo leyi sungulaka ku pela ka dyambu, kambe hi yoxe a yi kombisi leswaku ku pela ka dyambu a ku ri ndzilakano wa siku.
6. Nkarhi Wa Ku Lahliwa Ka Hosi Yesu Wu Pfuxa Xivutiso Xa Nkoka
Ku lahliwa ka Hosi Yesu: Madyambu hi Siku ro lunghiselela na ku tshinela ka Savata
Marka 15:42 yi rhekhoda:
“Loko madyambu ma fikile, hikuva a ku ri Siku ro Lunghiselela, hi leswaku, siku ra le mahlweni ka Savata...”
Ku landzelelana ka nkarhi eka ndzimana leyi ku fanele ku tekeriwa enhlokweni hi vukheta.
Tsalwa ri vula hi ku kongoma leswaku:
madyambu se a ma fikile
kambe nkarhi lowu fanaka wa ha vitaniwa:
“Siku ro Lunghiselela, hi leswaku, siku ra le mahlweni ka Savata.”
Hi marito man’wana, hi ku ya hi ku hlayiwa ka ntumbuluko swinene ka xitlhokovetselo, madyambu se a ma fikile, kambe a ka ha ri Siku ro Lunghiselela, naswona Savata a yi nga si sungula.
Kutani Yosefa wa le Arimatiya a ya eka Pilato a ya kombela ntsumbu wa Hosi Yesu. Pilato u hlamarile leswi se a a file, kutani a vitana ndhuna ya dzana kutani a vutisa loko A ri na nkarhi wo karhi a file. Endzhaku ka loko a kume xitiyisekiso ntsena, Pilato u humese ntsumbu eka Yosefa.
Nxaxamelo wa maendlelo yo lahla a wa ha fanele ku landzela. Yosefa a a fanele a:
xava lineni yo saseka → susa ntsumbu ehansi → lunghiselela ntsumbu → wu phutsela hi lineni → wu veka esirheni leri tsemiweke hi ribye → peta ribye enyangweni
Yohane 19:39–40 yi tlhela yi rhekhoda leswaku Nikodema u tile ni nhlayo leyikulu ya mira ni ti- aloe, naswona swin’we swi:
a lunghiselela ntsumbu wa Yesu hi swinun’hweriso hi ku landza mukhuva wa Vayuda wo lahla.
Hikwalaho, ku sukela enkarhini lowu se a ma fikile naswona Yosefa a sunguleke ku ya eka Pilato ku ya kombela ntsumbu, hi ku vutisa ka Pilato eka ndhuna ya dzana, ku ntshunxiwa ka ntsumbu, ni malunghiselelo lama heleleke yo lahla lama endliweke hi Yosefa na Nikodema, nkarhi lowu xiyekaka wu fanele wu hundzile.
Endzhaku ko hlamusela swiendlakalo leswi, Luka 23:54 yi ri:
“Siku rero a ku ri ra Malunghiselelo, kutani Savata a yi tshinela.”
Ndzimana leyi ya xiyeka ngopfu.
Riendli ra Xigriki leri hundzuluxeriweke va ku “a ri tshinela” i ἐπέφωσκεν (epéphōsken), ku suka eka ἐπιφώσκω (epiphōskō). Rito leri ri fambisana ni ku vonakala loku humelelaka, siku ri sungula ku voninga kumbe ku tshinela ka madyambu.
Hikwalaho, loko ku langutiwa nhlamuselo ya xisekelo ya rito leri, xitlhokovetselo xa Luka xi tlakusa xivutiso xa nkoka lexi faneleke ku lavisisiwa:
Xana ku lahliwa ka Hosi Yesu ku sungule hi madyambu ya Siku ro Lunghiselela, ku ya edasi nkarhi wo karhi nivusiku, kutani ku hela loko mixo wu tshinela, Savata ya siku ra vunkombo yi ri kusuhi ni ku “xa”?
Loko swi ri tano, ntlhandlamano wa minkarhi wu ta va wu fambisana:
Siku ro lunghiselela hi ku vonakala ka nhlikanhi: Hosi yi vambiwile → Madyambu ya fika, hambiswiritano ya ha vitaniwa Siku ro Lunghiselela → Yosefa u kombela ntsumbu → Yosefa na Nikodema va lunghiselela no lahla ntsumbu wa Hosi → Savata ya tshinela
Nhlamuselo leyi yi fanele ku pimanisiwa ni langutelo ra ndhavuko ra leswaku Savata yi sungule hi ku hatlisa loko dyambu ri pela hi Ravuntlhanu.
Marka u vula hi ku kongoma leswaku madyambu ana se a ma fikile loko nkarhi wolowo wa ha vitaniwa “Siku ro Lunghiselela, siku ra le mahlweni ka Savata.” Luka, endzhaku ko hlamusela ku lahliwa, kutani u tirhisa riendli leri fambisanaka ni ku vonakala kumbe nimixo ku hlamusela Savata tanihi leyi tshinelaka.
I ntiyiso leswaku xivutiso hinkwaxo xa ku hlayela ka Savata a xi nge tlhantlhiwi hi rito rin’we ra Xigriki ἐπέφωσκεν a ri yexe. Ku tirhisiwa ka rito leri eka swiyimo swo hambana-hambana ni tindlela to hlayela masiku exikarhi ka Vayuda va lembe-xidzana ro sungula na swona swi fanele ku kamberiwa.
Hambi swi ri tano, loko tindzimana leti timbirhi ti hlayiwa swin’we, ti tlakusa xivutiso lexi nga fanelangiki xi bakanyeriwa hi ku olova:
Loko Savata se a yi sungurile hi ku hatlisa endzhaku ka ku pela ka dyambu hi Ravuntlhanu, ha yini Marka, endzhaku ko vula leswaku madyambu wolawo ma fikile, a ha vitana nkarhi wolowo “Siku ro Lunghiselela, siku ra le mahlweni ka Savata”? Naswona ha yini Luka, loko ku ya eku hetiseni ka ku lahliwa, a tirhisa riendli leri fambisanaka ni ku vonakala ni ku vonakala ku hlamusela ku tshinela ka Savata?
Hikwalaho, rungula ra ku lahliwa ka Hosi Yesu ri fanele ku kambisisiwa swinene loko ku dyondziwa loko Savata yi sungule nimadyambu kumbe hi nhlikanhi.
7. Matewu 28:1 : “Endzhaku ka Savata, Ku ya eku pfurheni ka Siku ro Sungula” .
Matewu 28:1 i ndzimana yin’wana ya nkoka swinene.
Marito ya Xigriki ma hlamusela nkarhi wolowo hi ndlela leyi:
endzhaku ka Savata, tanihi leswi a ri xa eku sunguleni ka siku ro sungula ra vhiki.
Hi ku ya hi ntlhandlamano wa minkarhi wa ntumbuluko swinene:
Savata yi hetiwile → Vusiku lebyi nga exikarhi byi fika eka ndzilakano wa byona wa nimixo → Siku ro sungula ri xa
Leswi swi fambisana hi ntumbuluko ni ku twisisa ka leswaku siku ro sungula ri sungula nimixo.
Tievhangeli hinkwato ta mune ti tsala leswaku vavasati lava va ye esirheni ka ha ri mixo hi siku ro sungula ra vhiki.
Loko Savata a yi herile hi ku helela loko dyambu ri pela hi Mugqivela, ha yini vavasati lava va nga hatli va ya esirheni hi Mugqivela nimadyambu ematshan’weni yo rindza ku kondza ku va ni mixo swinene hi siku ro sungula?
Munhu a nga ha hlamula hi ndlela leyi twalaka leswaku vuhlayiseki, munyama, ku vonakala kumbe swilo swin’wana leswi tirhaka swi nga hlamusela ku hlwela. Hikwalaho, yinhla leyi ntsena a hi ya nkoka.
Hambiswiritano, loko yi hlayiwa swin’we ni tindzimana tin’wana, yi tshama yi ri ya nkoka.
8. Yohane 20:19 : “Siku rero, Siku ro Sungula ra Vhiki, nimadyambu” .
Yohane 20:19 yi rhekhoda:
“Kutani, siku leri fanaka nimadyambu, ku va siku ro sungula ra vhiki...”
Hi ku ya hi fambiselo ra le ndzhaku ra Vayuda ra ku pela ka dyambu ku ya eka ku pela ka dyambu, Sonto nimadyambu endzhaku ka ku pela ka dyambu hi ku ya hi mianakanyo se a yi ta va ya siku ra vumbirhi.
Hambi swi ri tano Yohane wa ha ri:
“siku rero, siku ro sungula ra vhiki, nimadyambu.”
Leswi hakatsongo-tsongo swi kombisa leswaku mutsari wa Testamente Leyintshwa a nga hlamusela madyambu lama landzelaka nkarhi wa nhlikanhi tanihi lama ha riki ya “siku” leri fanaka.
I ntiyiso leswaku vatoloki van’wana va twisisa “siku rero” ntsena tanihi ku kombetela ka xitlhokovetselo eka siku ra ku pfuka ka vafi ematshan’weni yo va nhlamuselo ya khalendara ya vutshila.
Hikwalaho, ndzimana leyi yi antswa ku tirhisiwa swin’we ni vumbhoni byin’wana ematshan’weni yo tirhisiwa tanihi vumbhoni byin’we.
9. Tindzimana ta Testamente Leyintshwa leti eka tona “Siku leri landzelaka” ri Taka Endzhaku ka Madyambu kumbe Vusiku
Testamente Leyintshwa yi na swivumbeko swo hlayanyana leswi fanaka swa xitlhokovetselo.
Marka 11 yi rhekhoda leswaku madyambu wolawo a ma fikile, ivi yi vulavula hi “siku leri landzelaka.”
Yohane 6 yi sungula ku vula leswaku madyambu a ma fikile ni leswaku se a ku ri munyama, naswona endzhaku ka sweswo ntsena yi vulavula hi “siku leri landzelaka.”
Mintirho 4 yi rhekhoda leswaku leswi se a ku ri ni madyambu, vaapostola va khomiwile ku fikela “siku leri landzelaka.”
Mintirho 23 yi hlamusela Pawulo a heleketiwa nivusiku, naswona endzhaku ka sweswo yi kombetela eka “siku leri landzelaka.”
Switlhokovetselo leswi hinkwaswo a swi fanelanga ku tekiwa tanihi tifomula ta khalendara leti tiyeke.
Hambi swi ri tano, ti kombisa leswaku:
madyambu ni vusiku a swi nga tekiwi hi ku tisungulela hi vatsari va Bibele tanihi masungulo ya siku leri landzelaka.
10. “Tiawara ta Khume-mbirhi” ta Ku Hlayisa Nkarhi Lowu Sekeriweke Eka Ku Vonakala ka Siku ni Mixo
Hosi Yesu u te:
“Xana a ku na tiawara ta khume-mbirhi hi siku?”
— Yohane 11:9
Testamente Leyintshwa yi tala ku kombetela eka awara ya vunharhu, awara ya vutsevu na awara ya vutsevu.
Ehansi ka mafambiselo ya Vayuda yo avanyisa ku vonakala ka siku hi swiphemu swa khume-mbirhi:
awara ya vunharhu a yi ri kwalomu ka 9:00 a.m.;
awara ya vutsevu kwalomu ka awara ya nhlikanhi;
awara ya vutsevu kwalomu ka 3:00 p.m.
Leswi swi kombisa leswaku ku hlayela loku tolovelekeke ka siku emisaveni ya khale a ku sungula kwalomu ka nimixo kumbe loko dyambu ri huma.
Hambiswiritano, ku fanele ku hlayisiwa ku hambana ka nkoka exikarhi ka:
ndhawu yo sungula yo hlayela tiawara ta khume-mbirhi ta ku vonakala ka siku
na
ndzilakano wa siku wa siku ra khalendara leri heleleke ra tiawara ta makume mbirhi mune
Leswimbirhi a swi fani nikatsongo.
Hikwalaho, vumbhoni lebyi byi nga ha nyika nseketelo wa le ndzhaku eka ku twisisa loku sekeriweke nimixo, kambe a byi fanelanga ku tirhisiwa hi byoxe ku kombisa leswaku siku rin’wana ni rin’wana ri fanele ku sungula hi 6:00 a.m.
Eka ku hlayisa loku tirhaka namuntlha, ku tirhisa kwalomu ka 6:00–7:00 a.m. nkarhi lowu tolovelekeke wa ndhawu tanihi ndzilakano wa ntirho swi nga ha nyika fambiselo leri nga cincekiki, kambe swi fanele ku vuriwa kahle leswaku leswi i:
ndlela leyi tirhaka yo tirhisa, ku nga ri xileriso xa Bibele lexi hlamuselaka kahle hi 6:00 a.m.
11. Vusiku Ni Vusiku Swi Hambeta Swi Vuya Hi Minkarhi Ya Swona Leyi Vekiweke
Yeremiya 33 yi na marito mambirhi ya nkoka malunghana ni ku hleleka loku simekiweke hi Xikwembu ka vusiku ni nhlikanhi.
Yeremiya 33:20 yi ri:
“Hosi yi ri: Loko mi nga kota ku tshova ntwanano wa Mina ni nhlikanhi ni ntwanano wa Mina ni vusiku, leswaku nhlikanhi ni vusiku swi nga fiki hi nkarhi wa swona lowu vekiweke…”
Yeremiya 33:25 nakambe yi kombetela eka:
Ntwanano wa Xikwembu ni vusiku ni nhlikanhi ni ku hleleka loku nga cinciki ka tilo ni misava.
Tindzimana leti ti hlamusela vusiku ni nhlikanhi tanihi minkarhi yimbirhi leyi hambaneke kambe leyi phindha-phindhiwaka nkarhi na nkarhi leyi lawuriwaka hi fambiselo leri simekiweke ra Xikwembu:
Siku ri ta hi nkarhi wa rona lowu vekiweke → Vusiku byi ta hi nkarhi wa rona lowu vekiweke → Siku ri vuya nakambe
Ku hlanganisiwa loku fanaka ka ntumbuluko ku humelela hi ku phindha-phindha eka swivulavulelo swa Bibele leswi hlamuselaka minkarhi leyi yaka emahlweni:
masiku manharhu ni vusiku byinharhu — 1 Samuwele 30:12; Yonasi 1:17; Matewu 12:40;
masiku ya nkombo ni vusiku bya nkombo — Yobo 2:13;
masiku ya makume mune ni vusiku bya makume mune — Genesa 7:4, 12; Eksoda 24:18; 34:28; Deteronoma 9:9, 18; 1 Tihosi 19:8; Matewu 4:2.
Eka swivulavulelo leswi, “siku” hi ntolovelo ri vula nkarhi wa ku vonakala kasi “vusiku” i nkarhi wa munyama. Loko ti hlanganile ti hlamusela ku landzelelana loku nga kavanyetiwiki ka nhlikanhi ni vusiku.
Xivumbeko xa Bibele lexi phindha-phindhiweke xa masiku ni vusiku hikuva xi fambisana ni ntlhandlamano lowu:
Ku vonakala ka siku → Madyambu → Vusiku → Ku vuya ka ku vonakala ka siku
Vumbhoni lebyi, hi byoxe, a byi simeki ndzilakano lowu kongomeke wa xithekiniki wa siku rin’wana ni rin’wana ra khalendara. Hambiswiritano, yi kombisa leswaku Bibele hi ku phindha-phindha yi teka ku vonakala ka nhlikanhi ni vusiku lebyi landzelaka tanihi minkarhi leyi fambisanaka hi ntumbuluko loko yi hlamusela ku hundza ka masiku lama heleleke.
Loko swi langutiwa swin’we na Genesa 1, milawu leyi khumbaka leswi nga fanelangiki ku sala ku fikela nimixo, na tindzimana tin’wana leti kambisisiweke eka dyondzo leyi, xivumbeko lexi xa siku na vusiku lexi vuyeleriwaka xi nyika nseketelo lowu engetelekeke wo lavisisa loko ntlhandlamano wa Bibele wu nga twisisiwa tanihi siku leri landzeriwaka hi vusiku, laha xirhendzevutani lexi landzelaka xi nga ta tiviwa loko ku vonakala ka nhlikanhi ku vuya.
12. Minkanerisano Ya Khalendara Se A Yi Ri Kona Hi Nkarhi Wa Tempele Ya Vumbirhi
Eku dyondzeni ka tikhalendara ta khale ta Vayuda, ku fanele ku tsundzukiwa mhaka ya nkoka ya matimu:
Israyele wa khale a wu nga tirhisi fambiselo rin’we ntsena ra khalendara leri nga cinciki ematin’wini ya rona hinkwawo.
Buku ya Tijubile ni mindhavuko ya tinyeleti leyi kombisiweke eka 1 Enoko yi kandziyisa swinene khalendara ya masiku ya 364 ya dyambu.
Lembe ra masiku ya 364 ri vumbiwa hi ku kongoma:
52 wa mavhiki lama heleleke.
Buku ya Yubile, ndzima 6, yi tlhela yi tsundzuxa leswaku loko vanhu va veka masiku hi ku languta n’weti, minkhuvo ni Tisavata swi nga ha hlangana-hlangana.
Leswi swi kombisa leswaku minjhekanjhekisano leyikulu ya khalendara a yi ri kona endzeni ka vaaki va Vayuda hi nkarhi wa Tempele ya Vumbirhi.
Hikwalaho, hambiloko tindzimana tin’wana eka Tijubile ti kombisa fambiselo leri eka rona siku lerintshwa ri sunguleke endzhaku ka ku pela ka dyambu, leswi a swi nge tirhisiwi hi ndlela leyi tlheriseriweke endzhaku ku kombisa leswaku:
“Leri kahle-kahle a ku ri mafambiselo yo sungula ya Muxe.”
Jubilees hi yoxe i ntirho wa nkarhi wa Tempele ya Vumbirhi naswona wu kombisa ndhavuko wun’we wo karhi endzeni ka nkarhi wolowo.
13. Swidyondzi Swin’wana swa Vayuda swa Manguva Lawa Nakambe Swi Lwele Ndzilakano wa Siku ra Mixo ra Vaisrayele ra le Masungulweni
Swidyondzi swo hlayanyana swa nkoka swa Vayuda swa lembe-xidzana ra vu-20 swi kambisise xivutiso lexi.
Julian Morgenstern u vula leswaku yi vule leswaku Israyele wo sungula u tshame a hlayela siku ku sukela loko dyambu ri huma kumbe ri xa ku ya fika eku humeni ka dyambu kumbe ku pela loku landzelaka, ni leswaku fambiselo ra ku pela ka dyambu ku ya eku pela ka dyambu ri sungule endzhaku.
Jacob Z. Lauterbach, va vula leswaku yi ringanyete vonelo leri fanaka, yi vula leswaku ku hlayiwa ka siku eIsrayele wa le mahlweni ka vuhlonga a swi nga fani nikatsongo ni fambiselo ra varhabi ra le ndzhaku, ni leswaku mikhuva yin’wana ya le Tempeleni yi hlayise nsinya wa nawu wa khale lowu eka wona vusiku byi landzelaka nhlikanhi lowu hundzeke.
P. J. Heawood, naswona u vulavule va tlhele va bula hi ku koteka ka ndzilakano wa siku ra nimixo hi ku tirhisa milawu ya magandzelo, Genesa ni tindzimana ta Testamente Leyintshwa.
Minkambisiso leyi a yi kombisi leswaku vutivi bya manguva lawa byi fikelele makumu lama nga ni vun’we.
Hambiswiritano, ti kombisa leswaku:
vonelo ra leswaku eku sunguleni Israyele ro sungula ri nga ha va ri tirhise ndzilakano wa siku ra nimixo a hi vutumbuluxi bya manguva lawa ntsena lebyi nga riki na xikombiso xa swidyondzi.
I xiyimo lexi nga ringanyetiwa ximfumo no xopaxopiwa eka dyondzo ya swa tidyondzo.
14. Ku xaniseka ka Hosi na “Siku ra Vunharhu” .
Tievhangeli hinkwato ta mune ti kombisa siku ra ku vambiwa ka Hosi Yesu tanihi:
Siku ro Lunghiselela.
Hosi yi tlhele yi vhumbha hi ku phindha-phindha leswaku yi ta pfuka:
hi siku ra vunharhu.
Eka Luka 24:21, hi madyambu ya siku ro sungula ra vhiki, vadyondzisiwa vambirhi lava a va ri endleleni yo ya eEmawusi va te:
“Namuntlha i siku ra vunharhu ku sukela loko swilo leswi swi humelerile.”
Loko ku vambiwa ku humelerile hi Ravuntlhanu:
Ravuntlhanu = siku ro sungula
Mugqivela = siku ra vumbirhi
Sonto = siku ra vunharhu
Leswi swi pfumelelana hi ntumbuluko ni xiga lexi nge “ku pfuxiwa hi siku ra vunharhu.”
Hikwalaho, a ku na xilaveko xo yisa ku vambiwa ku ya eka Ravumune ntsena leswaku hi ta hlamusela xiga lexi nge “masiku manharhu ni vusiku byinharhu.”
15. “Masiku Manharhu Ni Vusiku Bya Manharhu Embilwini Ya Misava” A Swi Vuli “Ku Lahliwa Masiku Manharhu Ni Vusiku Manharhu Lebyi Heleleke” .
Matewu 12:40 yi ri:
“N’wana-wa-Munhu u ta va masiku manharhu ni vusiku byinharhu embilwini ya misava.”
Xivulavulelo xa kona hi lexi:
“embilwini ya misava” .
ematshan’weni ya marito lama tolovelekeke lama vulaka “endzeni ka sirha ehansi ka misava.”
Loko HOSI Xikwembu xi khomiwile eGetesemani, xi te:
“Lowu i nkarhi wa wena, ni matimba ya munyama.”
— Luka 22:53
Hikwalaho, nhlamuselo yin’wana leyi nga kotekaka ya moya hileswaku ku sukela enkarhini wa ku khomiwa ka Yena hi Ravumune nivusiku, Hosi se a yi nghene enkarhini lowu yi vekiweke ehansi ka matimba ya misava leyi ni le ka “matimba ya munyama.”
Xisweswo:
Vusiku bya Ravumune
Ravuntlhanu hi nkarhi wa nhlikanhi
Ravuntlhanu nivusiku
Hi Mugqivela hi nkarhi wa nhlikanhi
Vusiku bya Mugqivela
Sonto nimixo swinene, loko ku sungula ku vonakala
swi nga ha hlayiwa tanihi:
vusiku byinharhu na minkarhi yinharhu ya nhlikanhi
loko Hosi ya ha ri:
a vambiwile hi Ravuntlhanu ivi a pfuxiwa hi siku ra vunharhu, Sonto.
Nhlamuselo leyi yi pfumelela havumbirhi bya “masiku manharhu na vusiku byinharhu” na “ku pfuxiwa hi siku ra vunharhu” ku tshama swi ri ntiyiso handle ko cinca vito ra Evhangeli ra siku ro vambiwa tanihi Siku ro Lunghiselela.
16. Rimba ro Pimanisa ra Makhume-nkombo na Mbirhi wa Swihlanganisi leswi nga Kotekaka
Loko swilo leswi cinca-cincaka leswi landzelaka swi hlengeletiwile hi ku hlanganisiwa ko hambana:
loko siku ri landzela a vusiku–siku kumbe siku–vusiku ntlhandlamano wa swilo;
loko HOSI Xikwembu xi xanisekile hi siku ra vumune, ra vuntlhanu kumbe ra vutsevu ra vhiki;
loko A pfukile hi vusiku bya siku ra vunkombo, hi nkarhi wa siku ra vunkombo, vusiku bya siku ro sungula, kumbe hi nkarhi wa siku ra siku ro sungula;
ni loko “masiku manharhu ni vusiku byinharhu” swi hlayiwa ku suka eka ku lahliwa, rifu kumbe ku khomiwa;
kutani nhlayo hinkwayo ya ku hlanganisiwa ka matimu i:
2 × 3 × 4 × 3 = 72 wa swilo leswi nga kotekaka.
Kutani swilo leswi swi nga ha ringetiwa hi ku ya hi swiyimo swa mune swa matsalwa:
HOSI Xikwembu xi pfukile hi siku ra vunharhu;
A a ri masiku manharhu ni vusiku byinharhu embilwini ya misava;
madyambu ya siku ro sungula a ma ha vitaniwa siku ra vunharhu;
madyambu ya siku ra ku vambiwa a ma ha vitaniwa Siku ro Lunghiselela.
Rimba leri i xitirhisiwa xo pimanisa ku nga ri vumbhoni bya tinhlayo, hikuva swilo leswi cinca-cincaka i swa nhlamuselo naswona a swi bohi leswaku swi tiyimele hi swoxe. Endzeni ka miehleketo leyi kambisisiweke laha, ku hlanganisiwa loku vonakaka ku amukela swiyimo hinkwaswo swa mune hi ku fambisana swinene hi leswi:
Siku ri sungula hi nkarhi wa nhlikanhi; Hosi yi khomiwile hi Ravumune nivusiku; U xanisekile hi Ravuntlhanu; U pfukile hi Sonto nimixo swinene; naswona “masiku manharhu ni vusiku byinharhu” swi hlayiwa ku sukela loko A nghene ehansi ka vulawuri bya munyama hi Ravumune nivusiku.
Vuyelo lebyi byi fambisana swinene ni makumu lama kumiweke eka tindzimana leti hundzeke.
17. Mahetelelo
Loko Genesa, Nawu wa Muxe, tibuku ta matimu, Tievhangeli, switlhokovetselo swin’wana swa Testamente Leyintshwa, tibuku ta Tempele ya Vumbirhi ni tidyondzo ta ku hlayela ka khalendara ka Vayuda swi kambisisiwa swin’we, ku humelela makumu lama faneleke ku kambisisiwa swinene:
A ku na ndzimana eBibeleni leyi vulaka hi ku kongoma, “Savata ya vhiki na vhiki yi fanele ku tlangeriwa minkarhi hinkwayo ku sukela loko dyambu ri pela hi Ravuntlhanu ku fikela loko dyambu ri pela hi Mugqivela.”
Ku hambana ni sweswo, tindzimana to tala ti nyikela swivumbeko leswi eka swona:
mixo wu rhwala nkoka wa ku sungula ka siku lerintshwa; ku vonakala ka siku ku landzeriwa hi madyambu ni vusiku, ivi ku landzela mixo lowu landzelaka; endzhaku ka loko siku ra vutsevu ri hundzile vusiku hinkwabyo, mixo lowu landzelaka wu vuriwa “namuntlha, Savata”; naswona eka switlhokovetselo swo karhi swa Testamente Leyintshwa, madyambu ya ha fambisana ni siku leri fanaka leri hundzeke.
Xileriso xa Levhitika 23 xo hlayisa Siku ra ku Rivaleleriwa “ku sukela nimadyambu ku ya fika nimadyambu” i nawu wo hlawuleka wa siku rero ro kwetsima; handle ka vumbhoni byin’wana, a swi fanelanga ku tekiwa hi ku tisungulela swi ri fomula ya misava hinkwaro ya ndzilakano wa siku eka Savata yin’wana ni yin’wana ya vhiki na vhiki.
Hikwalaho, swi nga ha ringanyetiwa hi ndlela leyi twalaka leswaku:
Savata ya siku ra vunkombo hi laha ku twalaka yi nga ha twisisiwa tanihi leyi katsaka siku hinkwaro ra vunkombo—ku sukela eku sunguleni ka siku ra Mugqivela, ku ya fika hi Mugqivela nimadyambu ni vusiku, ku fikela loko siku ra Sonto ri sungula.
Eka ku hlayisiwa loku tirhaka namuntlha, hikuva minkarhi yo huma ya dyambu ya hambana kuya hi nguva na latitude, naswona hikuva tindzhawu tin’wana ti kuma minkarhi leyi nga riki na ku huma kumbe ku pela ka dyambu loku tolovelekeke, ku tirhisiwa ka kwalomu ka 6:00–7:00 a.m. hi nkarhi lowu tolovelekeke wa kwalaho tanihi ndzilakano lowu tirhaka wu nga ha nyika ku nga cinci.
Hambiswiritano, mhaka ya nkoka swinene a hi ku kanetana hi timinete kumbe tisekoni ti nga ri tingani, kambe i ku xiya leswaku:
Savata i siku ra vunkombo leri katekisiweke hi Xikwembu.
Ravuntlhanu i Siku ro Lunghiselela, laha vapfumeri va tilulamiselaka emirini ni le moyeni ku amukela Savata. Ku sukela eku sunguleni ka ku vonakala ka siku ra vunkombo ku fikela eku sunguleni ka ku vonakala ka siku leri landzelaka, va tsundzuka ntumbuluko ni ku kutsuriwa ka Xikwembu, va tiphina hi ku wisa loku Xi va nyikeke hi tintswalo, naswona va langutele ku wisa loku nga heriki loku taka.
“Loko wo fularhela nenge wa wena eka Savata, ku nga endli ku tsakisa ka wena hi siku ra Mina ro kwetsima, kutani u vitana Savata ku tsakisa, siku ro kwetsima ra Xikwembu leri xiximekaka, naswona u xi xixima, u nga endli tindlela ta wena, kumbe ku kuma ku tsakisa ka wena, kumbe ku vulavula marito ya wena, kutani u ta titsakisa hi Xikwembu, kutani Xi ta ku endla u khandziya etindhawini leti tlakukeke ta misava, xi ku phamela hi ndzhaka ya Yakobe tata wa n’wina: hikuva nomu wa Xikwembu wu swi vurile.”
— Esaya 58:13–14
| |
