Nonro mar kaka Muma Kwano Kinde mag Sabato
—
En karang’o ma Sabato chakorego adier?
Sabato en odiechieng’ mar abiriyo ma Nyasaye ogwedhe kendo oketo maler. Joma oyie ok rit Sabato mondo giyud warruok.
To, e bwo ng’uono, giparo tije madongo mag Nyasaye mag chuech kod warruok kendo gigeno yueyo ma nyaka chieng’ mabiro.
E kindegi, nitie paro mopogore opogore mang’eny e wi kinde ma Sabato chakoree kendo rumoe.
Jomoko luwo timbe mag Jo-Yahudi ma ne obiro bang’e kendo giluwo Sabato chakre chieng’ podho e odiechieng’ Jumapil nyaka podho chieng’ e odiechieng’ Jumapil.
Jomoko kwano kwanno kaluwore gi saa ma chieng’ podhoe kata kaka sulwe nenore.
Jomoko luwo kalenda mar piny ma sani kendo gitiyo gi otieno mar auchiel kaka giko mar odiechieng’, tiende en ni, giko mar odiechieng’ achiel gi odiechieng’ maluwo.
Jomoko, ka gitiyo gi weche mopogore opogore mag Muma, oyie ni odiechieng’ ma opong’ chakore gi odiechieng’, odhi nyime nyaka otieno kod otieno, kendo otieko ka odiechieng’ maluwo ochako.
Kaluwore gi ng’eyo ma kamano, Sabato mar odiechieng’ mar abiriyo ne dhi chakore e Jumamosi kendo ne dhi rumo e chakruok mar Jumapil.
Nonro maeni nono ka be paro mogikni nigi gik ma luwore gi Muma kod weche machon.
1. Ere kaka “Odiechieng’” Oloso e Chakruok?
Chakruok 1:3-5 ndiko ni:
Nyasaye nowacho ni, “We ler obed,” kendo ler ne obedo. Nyasaye nene oneno ni lerno ne ber, kendo Nyasaye ne opogo ler gi mudho. Nyasaye noluongo ler ni Odiechieng’, to mudho noluongo ni Odiechieng’. Ne obedo otieno, kendo ne obedo okinyi, ma en odiechieng’ mokwongo.
Ji mang’eny paro ni nikech ndiko wacho ni, “ne otieno obedo, kendo ne nitie odhiambo,” omiyo nyaka odiechieng’ ochak otieno.
Kata kamano, somo maber kaka odiechieng’ mokwongo noluwore e bug Chakruok, miyo wabedo gi nyalo machielo.
E chakruok mar chuech, piny ne onge gimoro kendo ne onge gimoro, kendo mudho ne oumo nam matut. Mudho ne osebedoe, to ler ma Nyasaye nochueyo kendo opogo ne pok oneno. Nyasaye nowacho ni, “We ler obed,” kendo mana bang’e ler ne nitie. Bang’e Nyasaye nopogo ler gi mudho, kendo noluongo ler ni “Odiechieng’” to mudho noluongo ni “Odiechieng’.”
Kuom mano, kaka gik moko luwore gadier e odiechieng’ mokwongo inyalo winjore kaka:
Mudho mokwongo → Nyasaye loso ler → Odiechieng’ → Odhiambo → Odiechieng’ → Odhiambo → Odiechieng’ mokwongo orumo
Mano ok chalre ahinya gi wacho ni odiechieng’no owuon ne ochako gi otieno.
“Odhiambo” en lokruok ma ler mar odiechieng’ chopo e giko kendo otieno chako, to “odhiambo” en lokruok ma otieno rumo kendo ler mar odiechieng’ chako kendo.
Kuom mano, wach ma wacho ni:
“Ne nitie otieno, kendo ne nitie odhiambo, odiechieng’ mokwongo”
bende nyalo winjore ni tiende en ni odiechieng’ mar chuech ma opong’o ne okadho e odiechieng’, otieno, kod otieno nyaka odhiambo ochopo. E kindeno odiechieng’ mokwongo ne orumo kendo odiechieng’ maluwo ne ochako.
Omiyo, chakre e odiechieng’ mar ariyo nyaka chieng’, odiechieng’ moro inyalo nyis kaka:
Lero mar odiechieng' → Odhiambo → Odiechieng' → Odhiambo
Mano nyiso ni odiechieng’no chakore okinyi machiegni gi chieng’ kendo otieko okinyi maluwo.
Tiende wachni ok en mana paro ma sani. Joyahudi moko kod joma somo weche mag Muma osewacho ni nyalo bedo ni chon Israel machon ne tiyo kod yo mar kwano odiechieng’ ma ne itiyogo chakre odhiambo nyaka odhiambo.
2. Odiechieng’ mar Chiwo Richo: Be “Odiechieng’ nyaka Odhiambo” en Odiechieng’ ma ji duto ng’iyogo, kata en Odiechieng’ Maduong’?
Jo-Lawi 23:27 wacho ni:
E odiechieng’ mar apar mar dwe mar abiriyo, ibiro bedo odiechieng’ mar ng’uono.
Kata kamano, Ndiko mar Jo-Lawi 23:32 chiwo chik makende ma wacho ni:
Chakre otieno mar odiechieng’ mar aboro nyaka otieno maluwo, ibiro rito Sabato mari.
Mae en ndiko ma nigi puonj maduong’ ahinya.
Kapo ni “odhiambo mar chieng’ mar aboro” ne osebedo chakruok mar chieng’ mar apar, ang’o momiyo ndiko pod luongo ni:
otieno mar odiechieng' mar aboro
kar wacho ni “odhiambo mar odiechieng’ mar apar”?
Gimachielo ma nyalo bedo ni ng’ato nyalo ng’eyo en ni giko mar tarik ma pile pile ne pod odong’ e odhiambo, to weyo chiemo makende kod bedo mayom ma ne dwarore e Odiechieng’ mar Richo ne ochako mapiyo, e odhiambo mar odiechieng’ mar aboro, kendo ne dhi nyime nyaka otieno mar odiechieng’ mar apar.
Omiyo:
Odiechieng’ mar 9 → Odhiambo mar 9 [kech chakore] → Odiechieng’ mar 10 [Odiechieng’ mar Chiwruok] → Odhiambo mar 10 [kech orumo].
Kaluwore gi ng’eyo ma kamano, “odhiambo nyaka otieno” nyiso ni:
kinde makende mar rito Odiechieng’ mar Chiwo Richo .
kar nyiso ni:
giko mar odiechieng' mar odiechieng' ka odiechieng'
Pogruokno en gima duong’.
Biblia ok owacho kama:
“Sabato ka Sabato nyaka rit chakre otieno nyaka otieno.”
Jo-Lawi 23:32 wuoyo ahinya kuom Odiechieng’ mar Chiwruok, ma bende nigi chik makende mar bedo ng’at ma ng’won.
Omiyo, mondo omed ndiko ni obed chik mar piny mangima mar Sabato ma juma ka juma dwaro ni ng’ato oyud geno ma medore mar Muma.
3. Tudruok mantie e kind “Odiechieng’no” kod “Odhiambo”
Mathayo moko ma ni e Chik mar Musa gin ma ng’ato nyalo ng’eyo ahinya.
Chik Jo-Lawi 7:15 wacho ni ring’o mar misango mar erokamano nyaka cham e odiechieng’ ma imiye kendo ok onego owe nyaka odhiambo.
Jo-Lawi 22:30 bende wacho ni:
Obiro chamo e odiechieng’no bende; ok onego iwe kata achiel kuomgi nyaka okinyi.
Chik 21:23 bende chiwo chik ni:
Ringre ok bi bedo e wi yien otieno duto, to nyaka iyike e odiechieng’no.
Oboke gi nyiso kaka gik moko luwore:
Odiechieng’no → Odhiambo → Odhiambo → Odhiambo
Ginyiso ni otieno kod otieno pod gin mag “odiechieng’no,” to chopo mar odhiambo nyiso chakruok mar odiechieng’ maluwo.
Omiyo, ne inyalo chamo misangono e odhiambo kod otieno mar odiechieng’no, to ne ok onyal bedo nyaka okinyi. Wachni luwore gi tiyo mar odhiambo kaka giko ma ne okadhoe dwaro ma ne ochung’ne “odiechieng’no” ne ok tiyo kendo.
Wachno siro ahinya ng’eyo ni odiechieng’ chakore e odhiambo machiegni gi ler mar odiechieng’, odhi nyime nyaka otieno, kod otieno, kendo otieko e odhiambo.
Ka ok okalo, wechegi nyiso ni odhiambo nyalo tiyo kaka . giko mar odiechieng', ma en gima pogo odiechieng’ achiel kod odiechieng’ maluwo.
4. Wuok 16, Mana, kod Sabato Mokwongo ma Ne Ondiki .
Wuok 16 en achiel kuom weche madongo ahinya e somo kinde mar Sabato.
Oganda ne wuok oko odiechieng’ ka odiechieng’ mondo gichok mana. E odiechieng’ mar auchiel, ne gichoko gik mathoth moloyo nyadi riyo.
Musa nowachonegi niya:
Kiny en Sabato mar yweyo, Sabato maler ne Ruoth Nyasaye.
Jogo ne oketo chiemo:
nyaka odhiambo.
Bang’e, e odhiambo, Musa nowacho niya:
Cham mano sani, nikech sani en Sabato mar Ruoth Nyasaye.
Wachno nyiso kit ma gik noluwore:
Odiechieng’ mar auchiel: chok chiemo ma nyadi riyo → Odiechieng’ okalo → Odhiambo → “Kawuono” en Sabato .
Mae en achiel kuom weche madongo ma Nyasaye, kokalo kuom Musa, puonjo Israel kaka onego orit Sabato.
En gima ber ng’eyo ni ndiko ok ondik kaka Musa ne olando e kinde ma chieng’ podho e odiechieng’ mar auchiel:
“Sabato osechako sani.”
To kar mano, e odhiambo maluwo, odiechieng’ mar abiriyo iluongo ni:
“Kawuono en Sabato.”
Mano luwore gi, kendo nyalo siro, kwan ma itimo e odhiambo, kata obedo ni ok en owuon ma ng’ado chakruok mar Sabato.
5. Ka Nehemia Oloro Rangach Ok Nyis Ni Sabato Ne Ochako Ka Chieng’ Podho
Nehemia 13:19 wacho ni:
Ka ne dhoudi mag Yerusalem ochako bedo mudho kapok Sabato ochopo, ne amiyo chik ni mondo olor dhoudigo kendo ne amiyogi chik ni kik oyabgi nyaka bang’ Sabato.
Kinde mang’eny, itiyo gi ndiko ma kamano mar nyiso ni Sabato ne ochakore ka chieng’ podho.
To ndiko owuon wacho ni:
kapok Sabato ochopo
Nehemia noum dhoudi mag otno motelo, e kinde ma ne piny ochako bedo mudho kapok Sabato ochopo. Mano inyalo winjore kaka yo mar geng’o jo ohala mondo kik okel mwandu e boma ei otieno mondo gibed gi thuolo mar timo ohala e odiechieng’ Sabato maluwo.
Kuom mano:
Ka iloro dhoudi mag ot e otieno ≠ mano nyiso ni otieno owuon ne en chakruok mar Sabato .
Obokeno winjore gi puonj ma wacho ni chieng’ chako podho, to ok onyis owuon ni chieng’ podho ne en giko mar odiechieng’.
6. Kinde mar Liel mar Ruoth Yesu Kelo Penjo Maduong’
Liel mar Ruoth Yesu: Odhiambo mar Odiechieng’ mar Ikruok kod Chiegni mar Sabato
Marko 15:42 ndiko ni:
“Ka otieno osechopo, nikech ne en odiechieng’ mar loso, ma en odiechieng’ ma ne pok Sabato ochopo...”
Kaka seche luwore e ndiko ni owinjore oket pachgi maber.
Ndiko wacho ni achiel kachiel ni:
otieno ne osechopo
kata kamano, kinde ma kamano pod iluongo ni:
“Odiechieng’ mar Ikruok, ma en odiechieng’ ma pok Sabato ochopo.”
Kokalo kuom weche mamoko, kaluwore gi somo ma ng’ato nyalo somo e wechego, otieno ne osechopo, to pod ne en Odiechieng’ mar Ikruok, kendo Sabato ne pok ochako.
Bang’e, Josef ma ja Arimatia nodhi ir Pilato kendo okwaye ringre Ruoth Yesu. Pilato ne obedo gi bwok ni osetho, omiyo noluongo jatend-jolwenjno kendo nopenje ka be osetho kuom kinde. En mana bang’ yudo ng’eyo ni Pilato noweyo ringre ng’atno ne Josef.
Ne pod nyaka luwo yore mathoth mag liel. Josef ne dwarore ni:
ng’iewo nanga mayom → ng’iewo ringre → loso ringre → ng’iewo gi nanga → kete e bur ma owang’ gi kidi → ng’iewo kidi e dhoot
Johana 19:39-40 medo ndiko ni Nikodemo nobiro gi mir mang’eny kod mir, kendo gin kanyachiel:
ne oloso ringre Yesu gi gik ma ng’we ng’ar kaluwore gi yo ma ne Jo-Yahudi tiyogo mar liel.
Omiyo, chakre e kinde ma ne osechopo otieno kendo Josef ne osedhi ir Pilato mokuongo mondo okwaye ringre, kokalo kuom penjo ma Pilato nopenjo jatend-jolweny, golo ringre, kod ikruok chuth mar liel ma Josef gi Nikodemo notimo, nyaka bed ni kinde mang’eny nosekalo.
Bang’ nyiso gik ma ne otimorego, Luka 23:54 wacho ni:
“Odiechieng’no ne en odiechieng’ mar loso, kendo Sabato ne chiegni.”
Ndiko ni en ndiko ma owinjore ahinya.
Wach mar dho Grik ma iloko ni “ne ochopo machiegni” en . ἐπέφωσκεν (epéphōsken), kowuok ἐπιφώσκω (epiphōskō). Wachno oriwre gi ler ma nenore, odiechieng’ ma chako rieny, kata chieng’ ma chiegni.
Omiyo, ka iparo tiend wachno maduong’, wach ma Luka ondiko kelo penjo maduong’ ma owinjore otimne nonro:
Bende liel mar Ruoth Yesu ne ochakore e odhiambo mar Odiechieng’ mar Ikruok, kendo ne odhi nyime kuom thuolo moro nyaka otieno, kendo ne otieko ka okinyi chopo, ka Sabato mar odiechieng’ mar abiriyo ne chiegni “wuok”?
Ka en kamano, ranyisi mag gik ma ne otimore ne dhi bedo mowinjore:
Odiechieng’ mar ikruok e odiechieng’: Ruoth ogoye e musalaba → Odhiambo ochopo, kata kamano pod iluongo ni Odiechieng’ mar ikruok → Josef okwayo ringre → Josef gi Nikodemo loso kendo weyo ringre Ruoth → Sabato chopo
Tiende wachno owinjore opim gi paro ma ne ji nigo ni Sabato ne ochako mapiyo bang’ ka chieng’ podho e odiechieng’ Jumapil.
Marko wacho achiel ka achiel ni otieno ne osechopo e kinde ma ne pod iluongo ni “Odiechieng’ mar Ikruok, odiechieng’ ma ne pok Sabato ochopo.” Bang’e, Luka osewuoyo kuom liel, otiyo gi wach ma tudruok gi ler kata chieng’ mar chieng’ mondo onyis ni Sabato chiegni.
En adier ni penjo duto mar kwano Sabato ok nyal dwoko gi wach achiel mar dho Grik . ἐπέφωσκεν kende. Bende nyaka ng’ad kaka wachno ne otigodo e weche mopogore opogore kod yore ma ne itiyogo e kwano ndalo e kind Jo-Yahudi ma ne odak e higni mag 100 mokwongo.
Kata kamano, ka isomo weche ariyogi kanyachiel, gikelo penjo ma ok onego ogol oko mayot:
Kapo ni Sabato ne osechako mapiyo bang’ ka chieng’ osepodho e odiechieng’ Jumapil, ang’o momiyo Marko, bang’ wacho ni odhiambono osechopo, pod oluongo kindeno ni “Odiechieng’ mar Ikruok, odiechieng’ ma ne pok Sabato ochopo”? Kendo ang’o momiyo Luka, ka chiegni chopo e giko mar liel, notiyo kod wach ma tudruok gi ler kod chieng’ mar chieng’ mondo onyis kaka Sabato chopo?
Omiyo, wach mar liel mar Ruoth Yesu owinjore ng’adne bura matut e somo mar neno ka be Sabato nochakore otieno kata e odiechieng’.
7. Matayo 28:1 : “Bang’ Sabato, e chieng’ mar chieng’ mokwongo”
Matayo 28:1 en ndiko machielo ma nigi tich maduong’ ahinya.
Weche mag dho Grik lero kindeno kaka:
bang’ Sabato, kaka chieng’ ne chieng’ chieng’ mokwongo mar juma.
Kaluwore gi kaka gik moko luwore kaka gik moko otimore:
Sabato orumo → Odiechieng’ ma ne okalo chopo e giko mare mar odhiambo → Odiechieng’ mokwongo chieng’
Mano winjore ahinya gi ng’eyo ma wacho ni odiechieng’ mokwongo chakore e odhiambo.
Injili ang’wen go duto nyiso ni mon-go ne dhi e bur e odiechieng’ mokwongo mar juma.
Kapo ni Sabato ne oserumo chuth e kinde ma chieng’ podho e odiechieng’ mar Abich, ang’o momiyo mon ne ok odhi e bur mapiyo e odiechieng’ mar Abich kar rito nyaka odhiambo e odiechieng’ mokwongo?
Ng’ato nyalo dwoko gi yo makare ni bedo gi arita, mudho, ler, kata gik mamoko ma nyalo konyo e paro nyalo miyo ng’ato odhi nyime gi ng’iyo. Omiyo, wachni kende ok en gima nyalo ng’ado bura.
Kata kamano, ka osomo kanyachiel gi weche mamoko, pod odong’ gi tich maduong’.
8. Johana 20:19 : “Odiechieng’no, Odiechieng’ Mokwongo mar Juma, e Odhiambo”
Johana 20:19 ondiko kama:
“Kae to, odiechieng’no bende e odhiambo, bedo odiechieng’ mokwongo e juma...”
Kaluwore gi yo ma ne Jo-Yahudi notiyogo bang’e ma chieng’ podho nyaka chieng’ podho, otieno mar Jumapil bang’ chieng’ podho ne dhi bedo mar odiechieng’ mar ariyo.
Kata kamano, Johana pod wacho ni:
“e odiechieng’no bende, odiechieng’ mokwongo mar juma, otieno.”
Mano nyiso ni ng’at moro ma ne ondiko Singruok Manyien ne nyalo nyiso ni odhiambo moro ma ne luwo bang’ odiechieng’ pod en mar “odiechieng’” achielno.
En adier ni jogo moko ma loko dhok winjo tiend “odiechieng’no” mana kaka wach ma nyiso ni odiechieng’ mar chier ok winjo tiend kalenda ma ng’ato nyalo ng’eyo.
Omiyo, ber ka itiyo gi ndiko ni kanyachiel gi gik mamoko ma nyiso adier kar tiyo kode kende kaka gik ma nyiso adier.
9. Ndiko mag Singruok Manyien ma “Odiechieng’ maluwo” biro bang’ otieno kata otieno .
Sigana Manyien nigi yore mang’eny ma chalre mag lero weche.
Marko 11 ndiko ni odhiambono ne osechopo, kae to owuoyo kuom “odiechieng’ maluwo.”
Johana 6 mokwongo wacho ni otieno ne osechopo kendo ni ne osebedo mudho, kendo bang’e kende ema owuoyo kuom “odiechieng’ maluwo.”
Tich Joote 4 ondiko ni nikech ne osechopo otieno, ne omak joote nyaka “odiechieng’ maluwo.”
Tich Joote 23 lero kaka Paulo ne okawogi e otieno, kendo bang’e, owuoyo kuom “odiechieng’ maluwo.”
Sigana gi duto ok onego okaw kaka fomula motegno mag kalenda.
Kata kamano, ginyiso ni:
otieno kod otieno ne ok okawe kaka chakruok mar odiechieng’ maluwo gi jondiko mag biblia kaka chakruok mar odiechieng’ maluwo.
10. “Saa Apar Ariyo” mag Keto Seche mag Odiechieng’ kod Odhiambo .
Ruoth Yesu nowacho niya:
“Be ok nitie seche apar gi ariyo e odiechieng’?”
— Johana 11:9 .
Sigana Manyien kinde ka kinde wuoyo kuom saa mar adek, saa mar auchiel, kod saa mar aboro.
E bwo chenro mar Jo-Yahudi mar pogo ler mar odiechieng’ obed migepe apar kod ariyo:
saa mar adek ne en saa 9:00 gi odhiambo;
saa mar auchiel chiegni saa auchiel auchiel;
saa mar aboro chiegni saa adek otieno.
Mano nyiso ni kwan mar odiechieng’ ma pile ka pile e piny machon ne ochakore e odhiambo kata e chieng’ ma wuok.
Kata kamano, nyaka iket pogruok maduong’ e kind:
kar chakruok mar kwano seche apar kod ariyo mag ler mar odiechieng'
kendo
giko mar odiechieng' mar kalenda mar seche piero ariyo gi ang'wen
Gik ariyogo ok gin gik ma chalre ahinya.
Omiyo, ranyisi ma kamano nyalo miyo ng’ato obed gi ng’eyo matut kuom ng’eyo ma luwore gi odhiambo, to ok onego otigodo owuon mondo onyis ni odiechieng’ ka odiechieng’ nyaka chakre saa 6:00 a.m.
Mondo otimre e kindegi, tiyo kod saa ma romo 6:00 nyaka 7:00 odhiambo kaka giko mar tich nyalo miyo obed gi chenro ma luwore, kata kamano, owinjore owach maler ni mano en:
yo ma tiyo mar ketogi e tim, to ok chik mar Muma ma nyiso adier ni saa auchiel gi odhiambo.
11. Odiechieng’ kod Odiechieng’ Dhieko Dwogo e Kinde Gigi
Yeremia 33 nigi weche ariyo madongo mamulo chenro ma Nyasaye oketo mar odiechieng’ kod otieno.
Yeremia 33:20 wacho ni:
“Ruoth Nyasaye wacho kama: Ka unyalo ketho singruokna gi odiechieng’ kod singruokna gi otieno, mondo odiechieng’ kod otieno kik obi e kindegi...”
Yeremia 33:25 bende nyiso ni:
Singruok mar Nyasaye gi odiechieng’ kod otieno kod chenro motegno mar polo kod piny.
Mathayogi nyiso ni odiechieng’ kod otieno gin kinde ariyo mopogore to ma ng’ato ka ng’ato ng’iyogo kendo ma chik ma Nyasaye oketo rito:
Odiechieng’ biro e kinde ma ne oket → Odiechieng’ biro e kinde ma ne oket → Odiechieng’ duoko kendo
Gima kamano ma ng’ato nyalo ng’eyogo nenore nyadiriyo e weche ma yudore e Muma ma nyiso kinde ma dhi nyime:
Odiechienge adek kod otieno adek — 1 Samuel 30:12; Yona 1:17; Matayo 12:40;
Odiochienge abiriyo kod otieno abiriyo — Yubu 2:13;
ndalo piero ang'wen kod otieno piero ang'wen — Chakruok 7:4, 12; Wuok 24:18; 34:28; Chik 9:9, 18; 1 Ruoth 19:8; Matayo 4:2.
E wechegi, “chieng’” kaka pile nyiso kinde ma ler nitie, to “odhiambo” nyiso kinde ma mudho nitie. Giduto gin kanyachiel, ginyiso kaka odiechieng’ kod otieno luwore ma ok okethore.
Patron mar Muma ma odwokore mar . odiechienge kod otieno kuom mano, owinjore gi kaka giluwore:
Lero mar odiechieng' → Odhiambo → Odiechieng' → Dwogo mar ler mar odiechieng'
Oboke ma kamano ok ket, kuome owuon, giko mar teknoloji mar tarik moro amora mar kalenda. Kata kamano, onyiso ni Muma kinde ka kinde tiyo kod ler mar odiechieng’ kod otieno ma luwo bang’e kaka kinde ma chalre e yo mapile ka olero kaka odiechienge ma opong’o kalo.
Ka iparo kanyachiel gi Chakruok 1, chike ma wuoyo kuom gima ok onego odong’ nyaka okinyi, kod weche mamoko ma inono e somoni, ranyisi mar odiechieng’ kod otieno ma dwokore miyowa kony ma medore mar nono ka be ranyisi mag Muma nyalo winjore kaka odiechieng’ ma luwore gi otieno, ka ranyisi maluwo en ler mar odiechieng’.
12. Weche mag Kalenda Ne Osebedo Nitie E Kinde mar Hekalu mar Ariyo
E somo kalenda mag Jo-Yahudi machon, nyaka ipar wach moro maduong’ ma ne otimore chon:
Israel machon ne ok tiyo mana gi chenro achiel mar kalenda ma ne ok lokore e kinde duto ma ne odakgo.
Buku mar Jubili kod timbe mag weche mag kor lwasi ma inyiso e buk mar 1 Henok keto ler maduong’ ahinya e kalenda mar chieng’ ma nigi ndalo 364.
Higa ma nigi ndalo 364 nigi gik ma kamago:
52 juma ma opong’o.
Jubili 6 kata ogolo siem ni ka ji ong’ado tarik kaluwore gi kaka gineno dwe, nyasi kod Sabato nyalo bedo gi ng’anjo.
Mano nyiso ni ne nitie ywak madongo mag kalenda e kind oganda Jo-Yahudi e kinde mar Hekalu mar Ariyo.
Omiyo, kata ka weche moko ma ni e Jubili nyiso chenro ma ne ochakoe tarik manyien bang’ ka chieng’ osepodho, ok nyal tiyo gi wachni e yo ma opogore mondo onyis ni:
“Mano ne en adier ni ne en chenro mokwongo mar Musa.”
Jubili owuon en tich ma ne otim e kinde mar Hekalu mar Ariyo kendo onyiso tim moro makende ma ne otimre e kindeno.
13. Jopuonjre Moko ma Jo-Yahudi mag Kindegi Bende Osebedo ka Owacho ni Nitie Okang’ mar Odiechieng’ ma Jo-Israel Nitie Odhiambo .
Jopuonj moko madongo ma Jo-Yahudi ma ne odak e higni mag 1900 nonono penjono.
Julian Morgenstern ne owacho ni chon Israel machon ne kwano odiechieng’ chakre wuok chieng’ kata okinyi nyaka chieng’ wuok kata okinyi maluwo, kendo ni chenro mar chieng’ podho nyaka chieng’ podho ne ochakore bang’e.
Jakobo Z. Lauterbach ne ogolo paro ma kamano, ka giwacho ni kwan mar odiechieng’ e piny Israel ma ne pok oter e tuech ne ok chalre ahinya gi chenro mar jo-rabi ma ne odak bang’e, kendo ni timbe moko mag Hekalu ne orito chik machon ma ne wacho ni otieno ne luwo odiechieng’ ma ne otelo.
PJ Hiwud bende ne owuoyo kuom nyalo mar bedo gi giko mar odiechieng’ ma odhiambo kokalo kuom chike mag chiwo misango, Chakruok, kod weche ma yudore e Sing’ano Manyien.
Nonro gi ok nyis ni josomo mag ndalogi osechopo e giko ma ji duto oyiego.
Kata kamano, ginyiso ni:
paro ni Israel machon nyalo bedo ni e chakruok ne otiyo gi giko mar odiechieng’ ma odhiambo ok en mana paro ma sani ma onge ranyisi ma josomo oseloso.
En tich ma oseket e yor chik kendo osewuo kuome e somo mar somo.
14. Pasion mar Ruoth kod “Odiechieng’ mar adek”
Injili ang’wen duto nyiso ni odiechieng’ ma ne ogolgo Ruoth Yesu e wi yath en:
chieng’ mar Ikruok.
Ruoth bende nonyiso chon ni obiro chier:
e odiechieng’ mar adek.
E Luka 24:21, e odiechieng’ mokwongo mar juma, jopuonjre ariyo ma ne ni e yo ma dhi Emaus nowacho kama:
“Kawuono en odiechieng’ mar adek bang’ ka gik ma kamago otimore.”
Kapo ni ng’atno ne otho e wi yath e odiechieng’ Jumapil:
Jumapil = odiechieng' mokwongo
Chieng' abich = odiechieng' mar ariyo
Jumapil = odiechieng' mar adek
Mano winjore kaka wach ma wacho ni “ne ochier e odiechieng’ mar adek.”
Omiyo, onge dwaro mar ng’ado bura mar goyo ng’ato e wi yath nyaka e odiechieng’ mar Ang’wen mana mondo omi ng’ato ogol wach ma wacho ni “odiechienge adek kod otieno adek.”
15. “Odiechienge adek kod otieno adek e chuny piny” Ok nyis ni “Oyike kuom Odiechienge adek kod otieno adek mopong’o”
Matayo 12:40 wacho ni:
“Kaka, Wuod Dhano biro bedo e chuny piny kuom odiechienge adek kod otieno adek.”
Wachno en:
“e chuny piny”
kar tiyo gi weche ma pile pile ma nyiso ni “e iye mar bur ma ni e bwo piny.”
Ka Ruoth ne omaki e Getsemane, nowacho niya:
“Ma e saa mari, kendo teko mar mudho.”
— Luka 22:53
Omiyo, achiel kuom puonj mag roho ma nyalo bedo ni en ni chakre e kinde ma ne omake e otieno mar jumapil, Ruoth ne osedonjo e kinde ma ne en e bwo teko mag pinyni kod “teko mar mudho.”
Omiyo:
Odhiambo mar ang'wen
Odiechieng' Jumapil
Odhiambo mar Jumapil
Odiechieng' jumapil
Odhiambo mar jumapil
Jumapil okinyi mang'ich machiegni gi ler mar odiechieng'
inyalo kwano kaka:
otieno adek kod odiechienge adek
ka Ruoth pod pod nitie:
ne ogoye e wi yath e odiechieng’ Jumapil kendo ne ochiere e odiechieng’ mar adek, ma en Jumapil.
Tiende wachni oyiene “odiochienge adek kod otieno adek” kod “chier e odiechieng’ mar adek” mondo obed adier ma ok olok nying’ ma Injili nyiso ni odiechieng’ mar goye e wi yath kaka Odiechieng’ mar Ikruok.
16. Rang’iny mar Pimo mar Gik ma Piero Abiro gi Ariyo Manyalo Riwre
Kapo ni gik maluwogi oketgi e yo mopogore opogore:
kata ka odiechieng’ moro luwo otieno-odiechieng' kata odiechieng'-odhiambo luwore;
kata ka Ruoth ne oyudo masira e odiechieng’ mar ang’wen, mar abich, kata mar auchiel e juma;
kata ka ne ochier e otieno mar odiechieng’ mar abiriyo, ei otieno mar odiechieng’ mar abiriyo, ei otieno mar odiechieng’ mokwongo, kata e odiechieng’ mar odiechieng’ mokwongo;
kendo ka “odiechienge adek kod otieno adek” ikwano chakre e liel, tho, kata mako;
kae to kwan duto mar gik ma oriw e theory en:
2 × 3 × 4 × 3 = gik ma nyalo timore 72.
Bang’e, gik ma nyalo timorego inyalo tem gi gik ang’wen ma yudore e Ndiko:
Ruoth ne ochier e odiechieng’ mar adek;
Ne odhi e chuny piny kuom odiechienge adek kod otieno adek;
odiechieng’ mokwongo ne pod iluongo ni odiechieng’ mar adek;
otieno mar odiechieng’ ma ne ogoye e wi yath ne pod iluongo ni Odiechieng’ mar Ikruok.
Oboke ni en gino ma itiyogo e pimo gik moko moloyo bedo gi ranyisi mar namba, nikech gik ma nyalo lokore gin gik ma nyalo kelo tiend weche kendo ok gin gik ma nyalo bedo ni gin gik ma ng’ato nyalo timo kendgi. E kind paro ma inono kae, riwruok ma nenore ni nyalo rwako gik ang’wen go duto e yo ma winjore ahinya en:
Odiechieng’ achiel chakore gi odiechieng’; Ruoth ne omaki otieno mar Tich Ang’wen; Ne oyudo masira e Tich Abich; Ne ochung’ gokinyi mar Jumapil; kendo ‘odiechienge adek kod otieno adek’ ikwan chakre e Tich Ang’wen otieno.
Oboke ma kamano winjore ahinya gi gik ma ne oyudre kuom weche ma ne owach motelo.
17. Giko
Ka ng’ato oting’o bug Chakruok, Chik mar Musa, buge mag weche machon, Injili, weche mamoko ma yudore e Singruok Manyien, buge mag Hekalu mar Ariyo, kod nonro ma ne otim kuom kwan ma Jo-Yahudi machon notiyogo kanyachiel, wabiro yudo giko ma owinjore ng’ato opar matut:
Onge ndiko moro amora e Muma ma wacho ni achiel kachiel ni, “Kinde duto nyaka itim Sabato ma juma ka juma chakre chieng’ podho e odiechieng’ Jumapil nyaka chieng’ podho e odiechieng’ Jumapil.”
Mopogore gi mano, weche mang’eny nyiso yore ma:
odhiambo ting’o puonj mar chakruok mar odiechieng’ manyien; ler mar odiechieng’ luwore gi otieno kod otieno, kae to odhiambo maluwo; bang’ ka odiechieng’ mar auchiel osekalo nyaka otieno, odhiambo maluwo iluongo ni “odiechieng’ni, Sabato”; kendo e weche moko ma yudore e Singruok Manyien, odhiambo moro pod itudore gi odiechieng’ ma ne okalo.
Chik ma yudore e bug Jo-Lawi 23 mar rito Odiechieng’ mar Chiwruok “chakre otieno nyaka otieno” en chik makende mar odiechieng’ malerno kendo ok onego, ka onge gik ma nyiso adier, okawe kaka odiechieng’ ma ji duto luwo . Fomula mar giko mar odiechieng' kuom Sabato ma juma ka juma.
Kuom mano, inyalo ng’ad bura ni:
Sabato mar odiechieng’ mar abiriyo nyalo winjore maber ni oting’o odiechieng’ mar abiriyo duto—chakre chakruok mar odiechieng’ mar jumapil, nyaka otieno mar jumapil kod otieno, nyaka chieng’ mar jumapil chako.
E yo ma itiyogo sani, nikech kinde ma chieng’ wuokgo opogore opogore kaluwore gi kinde mag higa kod latitude, kendo nikech kuonde moko yudo kinde ma chieng’ ok wuok kata podho kaka onego obed, tiyo gi kinde ma romo . 6:00 nyaka 7:00 gi odhiambo saa ma pile pile kaka giko ma tiyo nyalo miyo obed gi winjruok.
Kata kamano, gima duong’ moloyo en ok bedo gi ywak kuom dakika kata sekon matin, to en ng’eyo ni:
Sabato en odiechieng’ mar abiriyo ma Nyasaye ogwedhgo.
Odiechieng’ Jumapil en odiechieng’ mar ikruok, ma joyie ikruokre e ringruok kod e chuny mondo girwak Sabato. Chakre chakruok mar odiechieng’ mar abiriyo nyaka chakruok mar odiechieng’ maluwo, giparo chuech kod warruok mar Nyasaye, giyudo yueyo ma omiyogi e bwo ng’uono, kendo gigeno yueyo ma nyaka chieng’ mabiro.
“Ka iloko tiendi kuom Sabato, kuom timo gik ma idwaro e odiechieng’na maler, kendo iluongo Sabato ni odiechieng’ ma mor, odiechieng’ maler mar Nyasaye ma nigi luor, kendo imiye luor, ka ok itim yore magi, kata yudo mor mari, kata wacho weche magi, to ibiro chung’ e wi Nyasaye ma malo mondo obed gi mor mari; piny, kendo omiyi chiemo gi mwandu ma wuon-gi Jakobo nomiyi: nikech dho Nyasaye osewacho kamano.”
— Isaya 58:13-14
| |
