Ŋi̱i̱c kɛ kui̱ kuënä Baibolä kɛ kui̱ Cäŋkä Lɔ̱ɔ̱ŋä

Ŋi̱i̱c kɛ kui̱ kuënä Baibolä kɛ kui̱ Cäŋkä Lɔ̱ɔ̱ŋä —

Cäŋ Lɔ̱ɔ̱ŋä Tuɔkkɛ Niɛ Ɛ Nikä?

Cäŋ Lɔ̱ɔ̱ŋä ɛ cäŋ in bärɔwdiɛn in ca poth kä cɛ lɛy ɛ Kuoth. Nɛy tin ŋa̱th /cikɛ cäŋ lɔ̱ŋä tit kɛ ɣöö bikɛ kän jek.

Kä duundɛ ɣöö, kɛ puɔ̱th baaŋ, la tim kɛn lät Kuɔth tin di̱t tin cɛ cak kɛnɛ luɛl nath kä liɛp kɛn cäŋ lɔ̱ŋä mi do̱raar in bi ben.

Ɛn wa̱lɛ, tëëkɛ cär ti ŋuan ti gööl kɛ kui̱ kä ɣöö ba cäŋ lɔ̱ŋä tok kɛnɛ gua̱a̱th in ba thuɔ̱k thi̱n.

Tha̱a̱ŋ nath guɔ̱ɔ̱rkɛn ciɛŋ ji̱ Juudh tëë ci ben kɛ kɔrɛ kä la kɛn cäŋ lɔ̱ŋä a lät ni kɛ cäŋ lɔ̱ŋä mëë pay tuɔɔk ɛ wä kä cäŋ lɔ̱ŋä mëë pay tuɔɔk.

Tha̱a̱ŋkiɛn la kuɛnkɛ jɛ kɛ thaak in la wëë kɛ cäŋ kiɛ min jɔc kuɛli̱.

Tha̱a̱ŋkiɛn guɔ̱ɔ̱rkɛ ni̱ cäŋ in pay ben kä lät kɛn däär wäär ɛ la kam ca̱ŋ, min lot ni̱ ɣöö, ɛ gua̱a̱th in dääk kam cäŋ kɛl kɛnɛ cäŋ in dɔ̱ŋ.

Kɔ̱kiɛn, kɛ kui̱ kä tin ca gɔ̱r rɛy Baibolä ti̱ gööl, ŋa̱thkɛ jɛ ɛn ɣöö cäŋ kɛɛliw tuɔɔkɛ kɛ cäŋdäär, bɛ ŋot kɛ mi̱ bëë kɛ thiaŋ kɛnɛ wäär, kä bɛ thuɔ̱k mi̱ ci̱ cäŋdäär in dɔ̱ŋ tuɔɔk.

Kɛ ŋäc ɛmɛ, cäŋ lɔ̱ŋä in bärɔwdiɛn bɛ tuɔɔk kɛ Saturday cäŋdäär kä bɛ thuɔ̱k kɛ tuk Sunday cäŋdäär.

Ŋi̱i̱c ɛmɛ cuɛ ɣɔ̱n mi̱ ɛn guäc in jɔak ɛmɛ tëkɛ luäk baibol kɛnɛ lɛ̈ɛ̈ŋ.

1. Ca “Cäŋ” cak i̱di̱ kä Tuk Cäkä Ɣɔaa?

Kä Tuk Cäkä Ɣɔaa 1:3-5 cɛ gɔ̱r i̱:

Cu Kuoth wee i̱, “A ɣɔw tekɛ buay,” kä cuɛ cua̱ buay. Cu Kuoth buay nɛn gɔaaɛ, kä cu Kuoth buay da̱a̱k kɛnɛ muth. Cu Kuoth buay cɔl i̱ cäŋdäär, kä cuɛ muth cɔl i̱ wäär. Cuɛ tekɛ thiaŋ kɛnɛ runwaŋ, cuɛ cua̱ cäŋ in jio̱l.

Kä nɛy ti ŋuan la carkɛ jɛ ɛn ɣöö kɛ ɣöö ci ruac Kuɔth ɛ lar i̱, “cuɛ tekɛ thiaŋ, kä cuɛ tekɛ runwaŋ,” kɛ kui̱ ɛmɔ cäŋ kɛl bɛ dhil tuɔɔk kɛ thiaŋ.

Duundɛ ɣöö, mi ca kuɛn agɔaa kɛ kui̱ cäŋkä min nhiam kä Tuk Cäkä Ɣɔaa bɛ tekɛ mi dɔ̱ŋ mi de tuɔɔk.

Ni tukä cäkä ɣɔaa thilɛ jɛ, te muth wi̱i̱ bäpdiit mi di̱i̱t. Ci muth te thi̱n ni wal, kä buay in ci Kuoth ɛ cak kä cɛ da̱a̱k /kenɛ ni cop. Cu Kuoth wee, “A ɣɔw tekɛ buay,” kä ɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ kärɔa cu buay te thi̱n. Kä cu Kuoth buay kɛnɛ muth da̱a̱k, cuɛ buay cɔl i̱ “Ca̱ŋ” kä cuɛ muth cɔl i̱ “Wäär.”

Kɛ kui̱c ɛmɔ, ɛn thuɔ̱k in guur kɛ cäŋ in nhiam dɔ̱ŋ bɛ cop lɔaac cie:

Muth in nhiam → Kuoth cɛ buay cak → Cäŋ → Thiaŋ → Wäär → Ruaŋ → Cäŋ in nhiam cɛ thuɔ̱k

Nɛmɛ /cɛ päär kɛ min ca lar i̱ cäŋ ɛmɔ puɔ̱nydɛ tuɔɔkɛ kɛ thiaŋ.

“Kɛ thiaŋ” ɛ jɛn gua̱a̱th in la buay ca̱ŋ ɛ thuɔ̱k kä cu wäär tuɔɔk, kä “runwaŋ” ɛ jɛn gua̱a̱th in la thuɔ̱k kɛ wäär kä cu buay ca̱ŋ rɔ nyɔk kɛ tuɔɔk.

Kɛ kui̱c ɛmɔ, ɛn ruac ɛmɔ:

“Cu tekɛ thiaŋ, kä cuɛ tekɛ runwaŋ, cuɛ cua̱ cäŋ in jio̱l”

dɔ̱ŋ bä ba ŋa̱c ɛn ɣöö cäŋ cakä kɛɛliw cuɛ wä kɛ cäŋdäär, kɛ thiaŋ, kɛnɛ wäär amäni mëë ci runwaŋ cop. Kɛ jɛn gua̱a̱th ɛmɔ cu cäŋ in nhiam thuɔ̱k kä cu cäŋ in dɔ̱ŋ tok.

Ɛ tuɔɔk ni̱ kɛ cäŋ in rɛwdɛ ɛ wä nhiam, ɛn cäŋ kɛl dɔ̱ŋ bɛ cuɔ̱ŋ ɛ la:

Ca̱ŋ → Kɛ thiaŋ → Wäär → Ruŋ

Ɛ ɣöö, cäŋ la tuɔɔkɛ kɛ runwaŋ kɛ gua̱a̱th mi tɔt kä bɛ thuɔ̱k kɛ runwaŋ kɛ cäŋ in dɔ̱ŋ.

Luɔ̱cdɛ nɛmɛ /ciɛɛ ca̱r mi̱ thi̱a̱k kärɔa. Tha̱a̱ŋ gɔ̱a̱a̱r Ji̱ Juuth kɛnɛ Baibol cu kɛnɛ ŋak i̱ Ji̱ I̱thɛruɛl tëë wal dɔ̱ŋ cukɛ lät kɛ ca̱p mi̱ kuɛn ni̱n kɛ runwaŋ ɛ wä kä runwaŋ.

2. Cäŋ Luël: “Cäŋ thiaŋ ɛ wä kä thiaŋ” ɛ cäŋ mi ca kuɛn kɛ cäŋ kɛl, kiɛ ɛ cäŋ mi rɛlrɔ?

Ci Lii-bay 23:27 ɛ lar:

Kɛ cäŋ kä wäl kä pay bärɔw ɛ cäŋ luël dueeri.

Kä ŋotdɛ bä ci Lii-bay 23:32 ruac mi rɛlrɔ lat:

Kä nikɛ thiaŋ kɛ cäŋ kä bäŋuan kä pay ɛmɔ amäni thiaŋ in guur ni, bia cäŋ lɔ̱ŋädu tit.

Nɛmɛ ɛ ruac mi tekɛ luɔt mi di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ.

Mi “ca̱ŋ in bäŋuandiɛn kɛ thiaŋ” ɛ tuk ca̱ŋ in wäl, ɛŋu ŋotdɛ cɔalkɛ jɛ i̱:

kɛ thiaŋ kɛ cäŋ kä bäŋuan

kä /ciɛ thiaŋ kɛ cäŋ in wäl”?

Kä min dɔ̱diɛn in dënɛ ŋa̱c ɛ ɣöö cäŋ in la camkɛ ni̱ ciaŋ la ŋotdɛ kɛ runwaŋ, kä mi̱eth mi̱ rɛlrɔ kɛnɛ luth ran min görkɛ kɛ Cäŋ Luël la tuɔɔkɛ kɛ runwaŋ, kɛ thiaŋ kɛ cäŋ kä bäŋuan, kä cuɛ ŋot kɛ mi̱ wëë amäni thiaŋ kɛ cäŋ kä wäl.

Kɛ kui̱c ɛmɔ:

Cäŋkä 9 kɛ thiaŋ → Cäŋkä 9 kɛ thiaŋ [tuɔk mi̱eth] → Cäŋkä 10 [Cäŋ Luël] → Thiaŋ kɛ cäŋkä 10 [thuɔ̱k mi̱eth].

Kɛ kui̱ ŋäcä nɛmɛ, “kɛ thiaŋ kɛ thiaŋ” lotdɛ ni̱ ɣöö:

gua̱a̱th in rɛlrɔ min la tiɛmkɛ ni Cäŋ Luël

ni̱ ɣöö bɛ lot ni̱ ɣöö ba lat:

kä pek cäŋ kɛ cäŋ kɛl

Ɛn dääk ɛmɛ gɔaaɛ ɛlɔ̱ŋ.

Kä /ken Baibol ɛ lar i̱:

“Kɛ cäŋ lɔ̱ŋä diaal ba jɛ tit nikɛ thiaŋ amäni thiaŋ.”

Kä Lii-bay 23:32 ruacɛ kɛ kui̱ Cäŋ Luël, min tekɛ ŋuɔ̱t mi rɛlrɔ mi lot ni ɣöö bi raan rɔ moc kɛ muɔ̱l muɔ̱l.

Kɛ kui̱c ɛmɔ, rep riäkä ɛmɛ ɛ la ŋuɔ̱t mi te wi̱i̱ muɔ̱n kɛɛliw kɛ kui̱ cäŋ lɔ̱ŋä in la juɔkni diaal go̱o̱rɛ luäk mi dɔ̱ŋ mi ca mat kä Baibol.

3. Maar kam “Cäŋ ɛmɔ” kɛnɛ “Ca̱ŋ”

Gua̱th ti̱ ŋuan rɛy ŋuɔ̱tni Muthɛ kɛ ti̱ gɔw ɛlɔ̱ŋ.

Ci Lii-bay 7:15 ɛ lar ɛn ɣöö ri̱ŋ mucä tɛthä lɔaac ba cam kɛ cäŋ in tho̱pkɛ ni jɛ, kä ca jɛ bi päl amäni runwaŋ.

Ci Lii-bay 22:30 ɛ nyɔk kɛ lat i̱.

Ba cam ɛn cäŋ ɛmɔ; /Cia tha̱a̱ŋdɛ bäny piny amäni runwaŋ.

Kä Duɔ̱t-ro-nomi 21:23 bä cuɛ ruac lat:

Kä /ci puɔ̱nydɛ bi nuth wi̱i̱ jiaath kɛ wäär kɛɛliw, duundɛ ɣöö ba jɛ cu kony ɛn cäŋ ɛ mɔ.

Kɛn ri̱e̱e̱t ti̱ti̱ kɛ ta̱a̱ in ca cak kɛ nyuɔ̱thdiɛn kɛ thi̱kuɛnthi̱:

Cäŋ ɛmɔ → kɛ thiaŋ → kɛ wäär → kɛ runwaŋ

La nyuɔthkɛ jɛ ɛn ɣöö thiaŋ kɛnɛ wäär ŋotkɛ tekɛ “ca̱ŋ ɛmɔ,” kä ben runwaŋ nyoothɛ ni tuk ca̱ŋ in dɔ̱ŋ.

Kɛ kui̱ ɛmɔ, dëë muc muc ɛmɔ cam kɛ thiaŋ kɛnɛ wäär kɛ jɛn cäŋ ɛmɔ, duundɛ ɣöö cɛ dee duɔth amäni runwaŋ. Riet ɛmɛ cuɛ wä kɛɛl kɛ la̱t runwaŋ ce̱tkɛ min te kam mi̱ ci̱ wä ni̱ kä min görkɛ kɛ kui̱ “cäŋä ɛmɔ” /cɛ ŋot kɛ mi̱ lätdɛ.

Riet ɛmɛ luäkɛ naath ɛlɔ̱ŋ kɛ ŋäc kä ɣöö cäŋ kɛl tuɔɔkɛ kɛ runwaŋ kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt, bɛ ŋot kɛ mi̱ bëë kɛ thiaŋ, kɛnɛ wäär, kä bɛ thuɔ̱k kɛ runwaŋ.

Kä min kuiyni̱ jɛn, kɛn rie̱e̱t ti̱ti̱ cu kɛnɛ lar i̱ runwaŋ derɛ lät ce̱tkɛ cäŋ kɛl, min la dääk kam cäŋ kɛl kɛnɛ cäŋ in dɔ̱ŋ.

4. Ɣöth ji̱ I-thɛ-rɛl 16, kɛ Mana, kɛnɛ Tiit Cäŋkä 16 in Nhiam in Ca Gɔ̱r

Ɛk-döth 16 ɛ kɛl kä buɔkni tin gɔw tin dëë ŋi̱i̱c kɛ kui̱ gua̱th in la cäŋ lɔ̱ŋä ɛ la̱t thi̱n.

La wä naath raar ni ciaŋ kɛ runwaŋ kɛ ɣöö bikɛ mana kuany. Kɛ cäŋ in bäkɛliɛn, cukɛ ŋuan ma̱a̱t ni kä rɛɛw.

Cu Muthɛ kɛ jiök i̱.

Iruun ɛ cäŋ lɔ̱ŋä, cäŋ lɔ̱ŋä mi rɛl rɔ kä Kuoth Nhial.

Cu naath mi̱th tɔ̱w:

amäni runwaŋ.

Kɛ kɔrɛ, kɛ runwaŋ cu Muthɛ wee.

Camɛ jɛ ɛn wa̱lɛ, kɛ ɣöö ɛn wa̱lɛ ɛ cäŋ lɔ̱ŋä Kuɔth Nhial.

Kä latdɛ cuɛ ti̱ guɔ̱r kɛrɔ̱ nyoth:

Cäŋ in bäkɛliɛn: ruuli̱ mi̱eth da̱ŋ rɛw → Wäär cɛ thuɔ̱k → Ruaŋ → “Ɛn walɛ” ɛ cäŋ lɔ̱ŋä

Nɛmɛ ɛ jɛn kɛl kä tin di̱t tin ci Kuoth, kɛ Muthɛ, ŋi̱eec kɛ ji̱ I-thɛ-rɛl kɛ ta̱a̱ in dee kɛn cäŋ lɔ̱ŋä tit thi̱n.

Ɛ mi gɔaa ɛn ɣöö /ke̱n ruac ɛmɔ lat ɛn ɣöö ci Muthɛ ruac lat kɛ cäŋ in bäkɛliɛn:

“Ci cäŋ lɔ̱ŋä tuɔɔk ɛn täämɛ.”

Kä min dɔ̱ŋ, kɛ runwaŋ in dɔ̱ŋ, cua cäŋ in bärɔwdiɛn lat i̱:

“Walɛ ɛ cäŋ lɔ̱ŋä.”

Nɛmɛ cuɛ wä kɛɛl kɛ, kä dɔ̱ŋ bɛ luäk kɛ, kuën in la̱tkɛ kɛ runwaŋ,cieŋni̱ min jɛn /cɛ rɔ lot kɛ tuk Cäŋkä Lɔ̱ɔ̱ŋä.

5. Kä Gak Thukni Nɛ-ɣɛm-yaa /Cɛ Nyuɔ̱th Kärɔa Ɛn ɣöö Cäŋ Lɔ̱ɔ̱ŋä Tukdɛ kɛ Cäŋ Wäl

Kä Nɛ-ɣɛm-yaa 13:19 ca gɔ̱r i̱:

Mëë ci thi̱ekni Jɛ-ru-tha-lɛm a kunde kɛ muth a /ken cäŋ lɔ̱ŋä ni cop, cua̱ jɛ lar ɛn ɣöö ba thi̱ekni rɛ̈ɛ̈k gäk kä cua lat ɛn ɣöö /ca kɛ bi lɛp amäni mi ci cäŋ lɔ̱ŋä cop.

Cio̱o̱k ruac ɛmɛ la jɛ la latkɛ ni ciaŋ ɛn ɣöö Cäŋ Lɔ̱ɔ̱ŋä tuɔɔkɛ kɛ kɔr kä mëë ca cäŋ kuɛ̈ɛ̈.

Duundɛ ɣöö, ɛn ruac ɛmɔ puɔ̱nydɛ laarɛ jɛ i̱:

kɛ nhiam kɛ cäŋ lɔ̱ŋä

Cu Nɛ-ɣɛm-yaa thi̱i̱kni̱ wec gäk kɛ nhiam, kɛ gua̱a̱th ëë ci̱ muth cop kɛ cäŋ lɔ̱ŋä. Nɛmɛ dëë jɛ ŋa̱c ɛ la mi̱ dëë gaŋ ni̱ ji̱ thuɔ̱ɔ̱k kɛ ɣöö /ci̱ kuak bi̱ lɛ nööŋ rɛy rɛ̈ɛ̈k kɛ wäär kɛ ɣöö bi̱ kɛ ku lɛ wɔ̱ kɔak kɛ cäŋ lɔ̱ŋä in guur ni̱ jɛ.

Kɛ kui̱c ɛmɔ:

Kä gäk thi̱i̱kni̱ kɛ thiaŋ ≠ nyoothɛ jɛ ɛn ɣöö ca̱ŋ puɔ̱nydɛ ɛ jɛn tuk Cäŋkä 10.00.

Kä min ca lat cuɛ wä kɛɛl kɛ tuk lucä min tuɔɔk kɛ wäär ca̱ŋ, duŋni̱ ɣöö jɛn kärɔadɛ /cɛ nyoth i̱ wäär ca̱ŋ ɛ jɛn kam ca̱ŋ.

6. Gua̱th in ba Kua̱r ni Yecu kony cɛ Thiec mi Di̱t Jiɛc Jiɛc

Kunyä Kua̱r ni Yecu: Kɛ thiaŋ kɛ Cäŋ Riali̱kä kɛnɛ Cäŋ Lɔ̱ɔ̱ŋä

Kä Mak 15:42 ca gɔ̱r i̱:

“Kä mëë ci thiaŋ cop, kɛ ɣöö ɛ cäŋ riali̱kä, min la cäŋ in nhiam kɛ cäŋ lɔ̱ŋä...”

Kä gua̱th tin ci tuɔɔk rɛy cio̱o̱kä ɛmɛ go̱o̱rɛ ɣöö ba jɛ guic a gɔaa.

Kä min ca gɔ̱r cuɛ lat ɛ jɔc ɛn ɣöö:

Cu thiaŋ cop ni wal

kä ŋotdɛ ɛn gua̱a̱th ɛmɔ ŋotdɛ cɔalɛ:

“Cäŋ Rialä Rialikä, min la cäŋ in nhiam a /ken Cäŋ Lɔ̱ɔ̱ŋä ni cop.”

Kɛ rieet ti kɔ̱kiɛn, kɛ kui̱ kä min ca kuɛn ɛ naath ɛlɔ̱ŋ rɛy ruac ɛmɔ, ci thiaŋ cop, duŋdɛ ɣöö ŋotdɛ ɛ cäŋ rialikä, kä /ken cäŋ lɔ̱ŋä ni tuɔɔk.

Cu Jo-thɛp raan A-ri-ma-thia wä kä Pay-lɛt, kä cuɛ puɔ̱ny Kua̱r ni Yecu wä thiec kä jɛ. Cu Pay-lɛt ga̱a̱c kɛ ɣöö ci Yecu li̱w, kä cuɛ kuäär lathkëëri cɔl kä cuɛ jɛ thiec mi ci Yecu li̱w kɛ gua̱a̱th mi bäär. Ɛ ni mëë ca jɛ lar ɛn ɣöö ɛ thuɔ̱k, cu Pay-lɛt puɔ̱ny Yecu luɔ̱ny Jo-thɛp.

Kä dup kunyä ti̱ ŋuan ŋotkɛ guɔ̱ɔ̱rkɛ jɛ. Cu Jɔ̱-thɛp ɛ go̱r i̱:

kɔk bieyni ti gɔw → kämni puɔ̱ny piny → riali puɔ̱nydɛ rialikä → kumni jɛ kɛ bieyni → la̱thni jɛ rɛy kɔ̱kä mi ca ŋok kɛ päm → riali päm thokdɛ

Kä Jɔ̱ɔ̱n 19:39-40 cuɛ nyɔk kɛ lat ɛn ɣöö cu Ni-kɔ-di̱i̱-mäth ben kɛ wal ti ŋuan ti tekɛ wal ti ŋuan, kä cukɛ wä kɛɛl.

cuɛ puɔ̱ny Yecu rialikä kɛ wal ti ŋuan kɛ ciaaŋ kunyä ji̱ Juudh.

Kɛ kui̱ ɛmɔ, niɛ gua̱a̱th ëë ci thiaŋ cop kä cu Jo-thɛp wä kä Pay-lɛt kɛ nhiam kɛ ɣöö bɛ puɔ̱nydɛ wä thiec, kɛ thiec ëë ci Pay-lɛt ɛ thiec kɛ kuäär lathkëëri, kɛ lonydɛ, kɛnɛ riali̱dɛ i̱kä kɛ kui̱ kunyädɛ kɛɛliw mëë ca la̱t ɛ Jo-thɛp kɛnɛ Ni-kɔ-di̱i̱-mäth, cuɛ ŋot kɛ mi̱ ci gua̱a̱th mi̱ di̱i̱t thuuk.

Kɛ kɔɔr kä mëë ca ruaacni ti̱ti̱ lat, cu Luk 23:54 wee:

“Cäŋ ɛmɔ ɛ cäŋ rialikä ikä, kä ci Cäŋ Lɔ̱ɔ̱ŋä thia̱k.”

Cio̱o̱k ɛmɛ gɔaaɛ ɛlɔ̱ŋ.

Kä riet ji̱ Gɛ-rith in ca luɔc i̱ “cuɛ thia̱k” ɛ jɛn . ἐπέφωσκεν (epéphōsken), kä ἐπιφώσκω (epiphōskō). Ɛn riet ɛmɔ caa jɛ mat kɛ buay in ci jɔɔc, cäŋ in ci tuɔɔk, kiɛ cäŋ in ci thia̱k.

Kɛ kui̱c ɛmɔ, mi̱ ca luɔt rietdä min nhiam guic, ɛn ruac Luk cuɛ thie̱c mi̱ di̱i̱t jiɛc nhial mi̱ ro̱ŋ kɛ ɣöö ba ŋa̱c:

Kä kunyä Kua̱r ni Yecu cua jɛ tok kɛ thiaŋ kɛ Cäŋ Riali̱kä, kä cuɛ ŋot kɛ mi̱ bëë kɛ gua̱a̱th mi̱ tɔt kɛ wäär, kä cuɛ thuɔ̱k mëë ci runwaŋ thia̱k, kɛ cäŋ lɔ̱ŋä in bärɔwdiɛn min ci “ca̱ŋ”?

Mi̱ jɛn inɔ,kä kronölöji̱kal thi̱kuɛnthi̱ bɛ cu tekɛ luɔt:

Cäŋ riali̱kä kɛ cäŋdäär: ca Kuäär pua̱t jiaath → Cu thiaŋ cop, kä ŋotdɛ cɔalkɛ jɛ i̱ cäŋ rialikä → Cu Jo-thɛp puɔ̱ny thiecä → Cu Jo-thɛp kɛnɛ Ni-kɔ-di̱i̱-mäth puɔ̱ny Kua̱r rialikä kä cua jɛ kony → Cu cäŋ lɔ̱ŋä thia̱k

Luɔc ɛmɛ derɛ rɔ lot kɛ pa̱a̱r kɛ min ca guic ɛ naath ɛn ɣöö Cäŋ Lɔ̱ɔ̱ŋä tuɔɔkɛ niɛ gua̱a̱th ɛmɔ kɛ Cäŋkä Dhie̱e̱c kɛ kɔr kä mëë ci̱ cäŋ ku thuŋ wä piny.

Ci Mak ɛ lar kɛ jɔw mi di̱i̱t ɛn ɣöö ci thiaŋ cop kä ŋotdɛ cɔalkɛ jɛ i̱ “Cäŋ Riali̱kä, cäŋ in nhiam kɛ cäŋ lɔ̱ŋä.” Luk, kɛ kɔr kä mëë cɛ ruac kɛ kui̱ kunyä, cuɛ riet mi cäät kɛ buay kiɛ runwaŋ lat kɛ ɣöö bɛ Cäŋ Lɔ̱ɔ̱ŋä lat i̱ ci thia̱k.

Ɛpuc, thiec kɛɛliw kɛ kui̱ kuënä cäŋ lɔ̱ŋä /ca jɛ dee luäŋ kɛ luɔ̱c kɛ riet Gɛ-rith kɛl . ἐπέφωσκεν kärɔa. Kä rie̱t'ä la̱tdɛ rɛy gua̱thni̱ ti̱ gööl kɛnɛ ca̱a̱p kuën ni̱nni̱ kam Ji̱ Juuth rɛy runi̱ ti̱ kur tëë nhiam ba yi̱k ɣɔ̱n bä.

Kä cäŋ ni̱ mëë, mi̱ ca rieet da̱ŋ rɛw ti̱ti̱ kuɛn kɛɛl, la kɛn thiec mi /ca dee päl ɛ la mi̱ tɔt nööŋ nhial:

Mi ci cäŋ lɔ̱ŋä tuɔɔk niɛ gua̱a̱th ɛmɔ kɛ kɔr kä mëë ci cäŋ ku thuŋ wä piny kɛ Cäŋkä Dhie̱e̱c, ɛŋu mi ci Mak ɛ lar ɛn ɣöö ci thiaŋ cop, kä ŋotdɛ cɔɔlɛ gua̱a̱th ɛmɔ i̱ “Cäŋ Riali̱kä, cäŋ in nhiam kɛ cäŋ lɔ̱ŋä”? Kä ɛŋu cu Luk, kɛ gua̱a̱th ëë thia̱k kɛ thuɔ̱k kunyädɛ, ruac mi ca mat kɛ buay kɛnɛ runwaŋ lat kɛ ɣöö bɛ Cäŋ Lɔ̱ɔ̱ŋä thia̱k?

Kɛ kui̱ ɛmɔ, ruac kɛ kui̱ kunyä Kua̱r ni Yecu gɔaaɛ ɛn ɣöö ba jɛ guic a gɔaa rɛy ŋi̱i̱cädɛ ɛn ɣöö cäŋ lɔ̱ŋä tuɔɔkɛ kɛ thiaŋ kiɛ kɛ cäŋdäär.

7. Mɛ̈-thiw 28:1: “Kɛ kɔr ca̱ŋ lɔ̱ŋä, cuɛ thia̱k kɛ runwaŋ kɛ cäŋ in nhiam”

Mɛ̈-thiw 28:1 ɛ ruac mi dɔ̱diɛn mi gɔaa ɛlɔ̱ŋ.

Kä riet Gi̱ri̱k cuɛ thaak lat i̱:

kɛ kɔr cäŋ lɔ̱ŋä, ce̱tkɛ min la ɣɔw kɛ cäŋ in jio̱l kä juɔk.

Kɛ mëë ca lar ɛ näci̱ral krönɔlöji̱kal thi̱kuɛnthi̱:

Cu cäŋ lɔ̱ŋä thuɔ̱k → Cu wäär in te kamdiɛn cop kä runwaŋ → Cu cäŋ in nhiam cu tuɔɔk

Nɛmɛ wëë kɛɛl kɛ ŋäc ŋɔaani̱ ɛn ɣöö cäŋ in nhiam tuɔɔkɛ kɛ runwaŋ.

Ci Buɔk Thukni ti Gɔw da̱ŋ ŋuaan diaal ɛ lar ɛn ɣöö ci män tɔ̱tɔ̱ wä guäth kunyä kɛ runwaŋ kɛ cäŋ in jio̱l kä juɔk.

Mi ci cäŋ lɔ̱ŋä thuɔ̱k kɛɛliw kɛ kɔr kä mëë ci cäŋ ku thuŋ wä piny kɛ cäŋ lɔ̱ŋä, ɛŋu mi /ke̱n män wä guäth kunyä kɛ thiaŋ kɛ cäŋ lɔ̱ŋä mëë nhiam?

Ram kɛl dɔ̱ŋ bɛ loc kɛ luɔtdɛ i̱ ga̱ŋdɛ, muth, buay, kiɛ kɔ̱kiɛn ti̱ ba la̱t dɔ̱ŋ bi̱ kɛn ja̱nydɛ lat. Kɛ kui̱c ɛmɔ, ɛn ruac ɛmɛ kärɔa /ciɛ jɛn in lot rɔ.

Duŋdɛ ɣöö, mi ca kuɛn kɛɛl kɛ cio̱o̱k tin kɔ̱kiɛn, jɛn bɛ ŋot kɛ mi̱ tekɛ luɔt.

8. Jɔ̱ɔ̱n 20:19: “Kɛ jɛn cäŋ ɛmɔ, ɛ cäŋ in nhiam kä juɔk, kɛ thiaŋ”

Kä Jɔ̱ɔ̱n 20:19 cɛ gɔ̱r i̱:

“Kɛ kɔrɛ, kɛ cäŋ ɛmɔ kɛ thiaŋ, ɛ cäŋ in nhiam rɛy juɔkni...”

Kɛ mëë ca lar ɛ ji̱ Juuth kɛ kɔrɛ kä ca̱ŋ-ɛ wä kä ca̱ŋ, kɛ thiaŋ Cäŋ Kuɔth kɛ kɔr kä mëë ci̱ ca̱ŋ wä piny bɛ thi̱o̱o̱ri̱kali̱ cu te thi̱n ni̱ wal ɛ la cäŋ in rɛwdɛ.

Kä ŋotdɛ cu Jɔ̱ɔ̱n wee:

“kɛ cäŋ ɛmɔ, kɛ cäŋ in nhiam kä juɔk, kɛ thiaŋ.”

Nɛmɛ nyothɛ jɛ ɛn ɣöö ram mi gɔ̱ɔ̱r Ruac Kuɔth in Pay Tuɔɔk derɛ thiaŋ in guur ni̱ cäŋdäär lat i̱ ŋotdɛ ɛ “cäŋ” kɛl.

Ɛpuc, tha̱a̱ŋ nath tin luɔckɛ ruac la kɛn ɛ cop lɔaac i̱ “kɛ cäŋ ɛmɔ” ɛ la ruac mi̱ ca lat kɛ kui̱ cäŋ jiecä nath li̱th ɛ /ciɛɛ jɛn min ca lat kɛ kui̱ calendar.

Kɛ kui̱c ɛmɔ, ɛn gua̱a̱th ɛmɛ gɔaaɛ ɛn ɣöö ba la̱t kɛɛl kɛ cäätni̱ kɔ̱kiɛn ɛ /ciɛɛ jɛn cäätdɛ kärɔa.

9. Ruac Ruac Kuɔth in Pay Tuɔɔk min “Cäŋ in Di̱i̱t” Bëë Kɛ kɔr Thiaŋ kiɛ Wäär

Kä Ruac Kuɔth in Pay Tuɔɔk tëkɛ ruaacni̱ ti̱ ŋuan ti̱ cäät.

Kä Mak 11 cɛ jɛ lat ɛn ɣöö ci thiaŋ cop, kä kɛ kɔrɛ cuɛ ruac kɛ kui̱ “ca̱ŋ in dɔ̱ŋ.”

Kä Jɔ̱ɔ̱n 6 cɛ ruac kɛ nhiam lat ɛn ɣöö ci thiaŋ cop kä ci ɣɔw ku thuŋ cop, kä kɛ kɔrɛ cuɛ ruac kɛ kui̱ “ca̱ŋ in dɔ̱ŋ.”

Ci Lät Jaakni Yecu 4 ɛ lar ɛn ɣöö kɛ ɣöö ci cäŋ ku thuŋ ku thuŋ ku thuŋ ku thuŋ ku thuŋ ku thuŋ ku thuŋ ku thuŋ ku thuŋ ku thuŋ thuɔk, kä cua ja̱a̱k yiɛn amäni “ca̱ŋ in dɔ̱ŋ.”

Ci Lät Jaakni Yecu 23 ruac kɛ kui̱ kä ɣöö ca Puɔl naŋ kɛ wäär, kä kɛ kɔrɛ cuɛ ruac kɛ kui̱ “ca̱ŋ in dɔ̱ŋ.”

Kɛn ruaacni̱ ti̱ti̱ /ca kɛ dee naŋ ɛ la pɔrmulani̱ kalɛndɛr ti̱ bum.

Kä cäŋ ni̱ mëë, la kɛn ɛ nyoth ɛn ɣöö:

kɛ thiaŋ kɛnɛ wäär /ka̱nɛ la̱th lät kärɔa ɛ nɛy tëë gɔ̱a̱rkɛ Baibol ɛ la tuk ca̱ŋ in dɔ̱ŋ.

10. Kä “Thaakni̱ Wäl Rɛw” tin la cäŋ kɛnɛ runwaŋ

Ci Kuäär ni Yecu wee.

“/Ciɛ thaakni wäl rɛw kɛ cäŋ kɛl?”
— Jɔ̱ɔ̱n 11:9.

Kä Ruac Kuɔth in Pay Tuɔɔk la ruacɛ kɛ thaak in diɔ̱ɔ̱kdiɛn, thaak in bäkɛliɛn, kɛnɛ thaak in bäŋuandiɛn.

Rɛy ciɛŋä ji̱ Juudh min ca buay ca̱ŋ da̱a̱k kä gua̱th da̱ŋ wäl rɛw:

kä thaak in diɔ̱kdiɛn cuɛ thia̱k kɛ 9:00 a.m.;
kä thaak in bäkɛliɛn thia̱kɛ kɛ thiaŋ;
kä thaak in bäŋuandiɛn ɛ thia̱k kɛ 3:00 p.m.

Nɛmɛ nyothɛ jɛ ɛn ɣöö kuën ca̱ŋ in laa tuɔɔk rɛy wecmuɔ̱ɔ̱n ëë wal laa tuɔɔkɛ kɛ runwaŋ kiɛ kɛ cäŋ in ci̱ cäŋ ben.

Cieŋni̱ min, ɛn dääk mi̱ di̱i̱t ba yi̱k rɔm kam:

kä gua̱a̱th in tuɔk kɛ kuën thaakni̱ ca̱ŋ da̱ŋ wäl rɛw

kɛnɛ

kä cäŋ in te kamdiɛn kɛ thaakni̱ ti̱ jiɛn rɛw wi̱dɛ ŋuan ti̱ ci̱ thuɔ̱k kɛ cäŋ kalɛndɛr

Kɛn da̱ŋ rɛw /ci̱kɛ cäät.

Kɛ kui̱c ɛmɔ, ɛn ca̱a̱tdɛ ɛmɛ dɔ̱ŋ bɛ luäk kɛ kui̱ ŋäcä ŋɔaani̱ kɛ runwaŋ, duŋni̱ ɣöö jɛn /cɛ bi̱ lät kärɔa kɛ nyuɔ̱thdɛ i̱ cäŋ kɛl bɛ yi̱k tok kɛ thaak 6:00 a.m.

Kɛ kui̱ guäcdɛ min ba la̱t ɛnwalɛ, lätdɛ kɛɛ 6:00-7:00 a.m. thaak i̱thtandar rɛy wec cie mi̱ ɛ ke̱e̱y läätdä dɔ̱ŋ bɛ cu nööŋni̱ thi̱thtɛm mi̱ cuŋ, duŋni̱ ɣöö jɛn ba yi̱k lat ɛ jɔc i̱ nɛmɛ ɛ jɛn:

ɛ ca̱p mi̱ lät kɛ läthdɛ lät, /ciɛɛ ŋuɔ̱t baibol mi̱ ca lat ɛ gɔaa i̱ ɛ 6:00 a.m.

11. Cäŋ kɛnɛ Wäär La Lunykɛ Ni ciaŋ kɛ Gua̱thni tin Ca Rialikä

Kä Jɛr-ma-yaa 33 tëëkɛ ruaacni da̱ŋ rɛw ti gɔw ti latkɛ ta̱a̱ in ca la̱th lät ɛ Kuoth kɛ kui̱ ca̱ŋ kɛnɛ wäär.

Ci Yir-mɛ-yaa 33:20 wee:

“Ci Kuoth Nhial ɛ lar i̱, Mi deri matdä kɛ cäŋdäär kɛnɛ matdä kɛ wäär däk, /ci cäŋ kɛnɛ wäär bi ben kɛ gua̱a̱thdiɛn...”

Kä Yir-mɛ-yaa 33:25 cuɛ nyɔk kɛ ruac i̱:

Kä mat Kuɔth kɛ cäŋ kɛnɛ wäär kɛnɛ ta̱a̱ in ca la̱th piny kɛ kui̱ nhial kɛnɛ piny.

Kɛn gua̱th ti̱ti̱ cua cäŋ kɛnɛ wäär lat i̱ kɛ rɛw ti̱ gööl duŋni̱ ɣöö la bëë raar ni̱ ciaaŋ ɛ gua̱th ti̱ ruackɛ ɛ ŋuɔ̱t tin ca yiath piny ɛ Kuoth:

Cäŋ bɛ ben kɛ gua̱a̱thdɛ min ca lar → Wäär bɛ ben kɛ gua̱a̱thdɛ min ca lar → Cäŋ bɛ luny jɔk

Kä näci̱ral pairi̱ mi̱ cäät cuɛ jɔɔc ɛ la mi̱ luɔckɛ rɔ rɛy latdä baibolä min latdɛ gua̱th ti̱ guɔ̱r kɛrɔ̱:

ni̱n diɔ̱k kɛnɛ wäär diɔ̱k — Bok Tha-muɛl in 1 30:12; Jona 1:17; Mɛ̈-thiw 12:40;

ni̱n bärɔw kɛnɛ wäär kɛnɛ wäär — I-yob 2:13;

ni̱n ti jiɛn ŋuaan kɛnɛ wäär ti jiɛn ŋuaan — Tuk Cäkä Ɣɔaa 7:4, 12; Ɣöth ji̱ I-thɛ-rɛl 24:18; 34:28; Bok Latdä Ŋuɔ̱tni 9:9, 18; 1 Kua̱ri 19:8; Mɛ̈-thiw 4:2.

Rɛy rieetni̱ ti̱ti̱, “ca̱ŋ” lotdɛ ni̱ gua̱a̱th in tekɛ buay thi̱n kä “wäär” lotdɛ ni̱ gua̱a̱th in tekɛ muth. Kɛn kɛɛl cukɛ lat i̱ ɛ mi̱ /thiɛl mi̱ guur kɛ cäŋdäär kɛnɛ wäär.

Kä min ca loc kä baibol pattern duŋ cäŋ kɛnɛ wäär kɛ kui̱c ɛmɔ bɛ cu te thi̱n kɛ thi̱kuɛnthi̱:

Buay ca̱ŋ → Kɛ thiaŋ → Wäär → Kä luny buayä ca̱ŋ

Cäätdɛ ɛmɛ /cɛ, kärɔadɛ, yiath piny ɛn pek tekni̱kal in thuɔ̱k kä cäŋ kalɛndɛri̱ ɛni̱ cäŋ. Duundɛ ɣöö, jɛn nyothɛ jɛ ɛn ɣöö Baibol la ruacɛ kɛ kui̱ buayä ca̱ŋ kɛnɛ wäär in guur jɛ i̱ kɛ gua̱th ti̱ cäät kɛ ta̱a̱ in ca cak kɛ naath mëë latdɛ ni̱ ɣöö ci ni̱n thuɔ̱k.

Mi̱ ca kɛ guic kɛɛl kɛ Tuk Cäkä Ɣɔaa 1, kɛn ŋuɔ̱t tin ruac kɛ kui̱ kä min /ci̱ bi̱ duɔth amääni̱ runwaŋ, kɛnɛ gua̱th tin kɔ̱kiɛn tin ca ɣɔ̱n rɛy ŋi̱i̱cä ɛmɛ, nɛmɛ min la loc rɔ kɛ cäŋ-kɛ-wäär la ŋunɛ luäk mi̱ dɔ̱ŋ kɛ kui̱ go̱rä ŋäcädɛ mi̱ ɛn guut baibol dɔ̱ŋ bɛ cop lɔaac cie mi̱ ɛ cäŋdäär mi̱ guɔ̱ɔ̱rkɛ ni̱ wäär, kɛ thärkäl in dɔ̱ŋ mi̱ ca ŋa̱c mi̱ ci̱ cäŋ ben.

12. Calendar Disputes tin ci̱ te thi̱n ni̱ wal kɛ gua̱a̱th ëë te Temple in Rɛwdɛ thi̱n

Rɛy ŋi̱i̱cä kɛ kui̱ kalɛndari̱ Ji̱ Juuth tëë wal, ɛ thuɔ̱k mi̱ di̱i̱t mi̱ ci̱ tuɔɔk ni̱ wal mi̱ ba yi̱k tim:

I̱thɛruɛl ëë wal /känɛ lät kɛ kalɛndɛr kɛl kärɔa mi̱ /ci̱ rɔ gɛr rɛy lɛ̈ɛ̈ŋni̱kɛ diaal.

Kä Bok Jubilee kɛnɛ ciɛŋ athtrönömi̱kal tin ca nyoth kä 1 Ɛnɔk cukɛ tekɛ luɔt mi̱ di̱i̱t ɛlɔ̱ŋ kɛ kui̱ ca̱ŋ in tekɛ ni̱n ti̱ 364.

Ɛn ruɔ̱n mi̱ tekɛ ni̱n ti̱ 364 tëkɛ ti̱ päär:

52 juɔkni ti thuɔ̱k.

Jubilees 6 bä cuɛ naath la̱r lär ɛn ɣöö mi ci naath cäŋ la̱th lät kɛ ta̱a̱ in guic kɛ ni pay, dee pɛthti̱li̱ kɛnɛ cäŋ lɔ̱ŋä cu jiäk.

Nɛmɛ nyothɛ jɛ i̱ kalɛndɛr mi̱ di̱i̱t cuɛ tekɛ ŋaknɔm rɛy ji̱ Juuth rɛy gua̱th ëë te Temple in Rɛwdɛ thi̱n.

Kɛ kui̱c ɛmɔ, cäŋ ni̱ min tha̱a̱ŋ rieetni̱ rɛy Jubilees nyothkɛ ni̱ ca̱p mi̱ ca tok kɛ cäŋ mi̱ pay tuɔɔk kɛ kɔr kä mëë ci̱ cäŋ ku thuŋ wä piny, nɛmɛ /ca de luäŋ kɛ läth lät kɛ duɔ̱ɔ̱p mi̱ dɔ̱ŋ kɛ ɣöö bɛ nyoth i̱:

“Nɛmɛ ɛ jɛn ca̱p Muthɛ ëë nhiam.”

Jubilees puɔ̱nydɛ ɛ la̱t Temple in Rɛwdɛ rɛy gua̱th ëëdan(Second Temple) kɛnɛ ɣöö nyoothɛ ni̱ ciɛŋ kɛl rɛy gua̱th ɛmɔ.

13. Tha̱a̱ŋ Gɔ̱ɔ̱ri̱ Ji̱ Juuth tin pay ben cukɛ ŋak bä kɛ kui̱ ca̱ŋ ji̱ Ith-raɛl kɛ runwaŋ

Cu gɔ̱a̱a̱r ji̱ Juuth ti̱ ŋuan rɛy runi̱ ti̱ kur ti̱ jiɛn rɛw ti̱ di̱t cua thie̱c ɛmɛ ɣɔ̱n.

Julian Mörjɛnthtɛrn cuɛ ŋak i̱ I̱thɛruɛl ëë nhiam cuɛ cäŋ kuɛn ɛ tuɔɔk ni̱ kä ben ca̱ŋ kiɛ runwaŋ ɛ wä kä ben ca̱ŋ kɛ kɔrɛ kiɛ runwaŋ, kɛnɛ ɣöö ɛn cäŋ-ɛ wä kä cäŋ cuɛ ben nhial kɛ kɔrɛ.

Jɛkɔb Z. Lautɛrbac cuɛ ca̱r mi̱ cäät nööŋ, ŋakɛ jɛ i̱ kuën ca̱ŋ rɛy pre-exilic I̱thɛruɛl cuɛ tekɛ mi̱ cäät kɛ ta̱a̱ Rabbinic(rabbinic system) ëë ci̱ ben kɔɔr, kɛnɛ ɣöö tha̱a̱ŋ lätni̱ Temple(Duel Kuɔth) cukɛ ŋuɔ̱t tëë wal gaŋ min bi̱ wäär guɔ̱ɔ̱r ni̱ cäŋdäär ëë nhiam.

P.J. Ɣi̱wuud bä cuɛ ruac kɛ kui̱ kä ɣöö derɛ rɔ lot kɛ ca̱ŋ kɛ runwaŋ kɛ ŋuɔ̱t mucni, Tuk Cäkä Ɣɔaa, kɛnɛ ruaacni Ruac Kuɔth in Pay Tuɔɔk.

Ŋi̱i̱cni̱ ti̱ti̱ /kän kɛn ɛ nyoth ɛn ɣöö gɔ̱a̱a̱r tin pay ben ci̱kɛ cop kä guutdɛ kɛɛliw.

La kɛn ɛ nyoth, duŋdɛ ɣöö, ɛn ɣöö:

kä guäcdɛ min nhiam I̱thɛruɛl dɔ̱ŋ cuɛ tok kɛ la̱t kɛ runwaŋ kɛ kam ca̱ŋ ɛ /ciɛɛ mi̱ ca cak ɛ thi̱a̱k kärɔa mi̱ thiɛl gɔ̱a̱a̱r ti̱ ci̱ kɔn te thi̱n ni̱ wal.

Jɛn ɛ gua̱a̱th mi̱ ca nööŋ nhial kɛnɛ ɣöö cua lat rɛy ŋi̱i̱cä akademik.

14. Path Kua̱r kɛnɛ “Cäŋ in Diɔ̱ɔ̱kdiɛn”

Kä buɔkni ti gɔw da̱ŋ ŋuaan diaal ca cäŋ ëë ca Kuäär ni Yecu pua̱t jiaath nyoth i̱:

kɛ Cäŋ Riali̱kä.

Kä Kuäär bä cuɛ lat ni ciaŋ ɛn ɣöö bɛ rɔ jiɛc li̱th:

kɛ cäŋ in diɔ̱ɔ̱kdiɛn.

Kä Luk 24:21, kɛ thiaŋ kɛ cäŋ in nhiam kä juɔk, cu ji̱ kɔaarɛ da̱ŋ rɛw tin te rɛy duɔ̱p wäkɛ kä Ɛ-ma-äth wee:

“Ɛn walɛ ɛ jɛn cäŋ in diɔ̱ɔ̱kdiɛn in ci ŋɔak ti̱ti̱ tuɔɔk.”

Mi ci ca̱p jiaath ɛmɔ tuɔɔk kɛ cäŋ lɔ̱ŋä:

Cäŋkä Dhie̱e̱c = cäŋ in nhiam
Cäŋ lɔ̱ŋä = cäŋ in rɛwdɛ
Cäŋ lɔ̱ŋä = cäŋ in diɔ̱ɔ̱kdiɛn

Nɛmɛ matɛ ruac in ca lat i̱ “ca jiɛc kɛ cäŋ in diɔ̱ɔ̱kdiɛn.”

Kɛ kui̱ ɛmɔ, thilɛ mi go̱o̱r ɣöö ba cäŋ pua̱t jiaath naŋ kä cäŋ lɔ̱ŋä mëë pay tuɔɔk kɛ ɣöö ba luɔt rieetni tin ca lat i̱ “ni̱n da̱ŋ diɔ̱k kɛnɛ wäär da̱ŋ diɔ̱k” kulɛ lat.

15. “Ni̱ni̱ da̱ŋ diɔ̱k kɛnɛ wäär da̱ŋ diɔ̱k rɛy lɔaac wecmuɔ̱ɔ̱n” /Cɛ lot ni̱ ɣöö “Ca raan kony kɛ ni̱n da̱ŋ diɔ̱k kɛnɛ wäär da̱ŋ diɔ̱k ti̱ thuɔ̱ɔ̱k”

Ci Mɛ̈-thiw 12:40 wee:

“Kä inɔ bi Gat Ran te wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n kɛ ni̱n da̱ŋ diɔ̱k kɛnɛ wäär da̱ŋ diɔ̱k.”

Kä latdɛ ɛ:

“rɛy lɔaac muɔ̱ɔ̱n”

kä /ciɛ riet in ŋa̱ckɛ i̱ “rɛy kɔ̱kä mi te piny muɔ̱ɔ̱n.”

Mëë ca Kuäär ni Kuoth käp kä Geth-tha-ma-ni, cuɛ wee.

“Nɛmɛ ɛ jɛn thaakdu, kɛnɛ buɔ̱m muɔ̱th.”
— Luk 22:53

Kɛ kui̱c ɛmɔ, luɔt kɛl mi de rɔ lot kɛ kui̱ yieekä ɛ ɣöö niɛ gua̱a̱th ëë ca jɛ käp kɛ wäär kɛ cäŋ kä 4 kä pay wäl, ci Kuäär ni Kuoth wä rɛy gua̱th ëë ca jɛ la̱th piny bumä ɣɔaa ɛmɛ kɛnɛ “buɔ̱m muɔ̱th.”

Kɛ kui̱c ɛmɔ:

Cäŋkäŋuaan kɛ wäär
Cäŋkä Dhie̱e̱c
kɛ wäär kɛ Cäŋkä Dhie̱e̱c
Cäŋ lɔ̱ŋä kɛ cäŋdäär
kɛ wäär kɛ cäŋ lɔ̱ŋä
Cäŋ lɔ̱ŋä kɛ runwaŋ kɛ cäŋdäär

dɔ̱ŋ ba kuɛn cie:

kɛ wäär da̱ŋ diɔ̱k kɛnɛ cäŋdäär da̱ŋ diɔ̱k

Kä mëë ŋot Kuäär ni Kuoth.

cua jɛ pua̱t jiaath kɛ cäŋ lɔ̱ŋä mëë pay tuɔɔk kä cua jɛ jiɛc li̱th kɛ cäŋ in diɔ̱ɔ̱kdiɛn, kɛ cäŋ lɔ̱ŋä.

Luɔc ɛmɛ jakɛ “ni̱n da̱ŋ diɔ̱k kɛnɛ wäär da̱ŋ diɔ̱k” kɛnɛ “jiɛc kɛ cäŋ in diɔ̱ɔ̱kdiɛn” kä bikɛ tekɛ thuɔ̱ɔ̱k ɛ /thiɛlɛ mi̱ ca gɛr rɛy ruac in ca lat rɛy thukni ti gɔw kɛ kui̱ cäŋ pua̱t jiaath i̱ ɛ cäŋ riali̱kä.

16. Ɛ Kɔmparɛtib Framework duŋ Jiɛn Bärɔw Wi̱dɛ Rɛw tin Dɔ̱t Kɔmbainɛciɔni̱

Mi̱ ci̱ ba̱riabɔli̱ ti̱ guɔ̱r kɛrɔ̱ rɔ̱ riali̱kä rɛy kɔmbainɛciɔni̱ ti̱ gööl:

mi cäŋ kɛl guur a wäär–ca̱ŋ kiɛ cäŋ–wäär thi̱kuɛnthi̱;

mi ci Kuäär ni Kuoth cuuc kɛ cäŋ in ŋuaandiɛn, kiɛ dhieecdiɛn, kiɛ cäŋ in bäkɛliɛn kä juɔk;

mi cɛ rɔ jiɛc kɛ wäär kɛ cäŋ in bärɔwdiɛn, kɛ cäŋdäär kɛ cäŋ in bärɔwdiɛn, kɛ wäär kɛ cäŋ in nhiam, kiɛ kɛ cäŋdäär kɛ cäŋ in nhiam;

kɛnɛ mi “ni̱n da̱ŋ diɔ̱k kɛnɛ wäär da̱ŋ diɔ̱k” ca kɛ kuɛn ɛ tuɔɔk ni̱ kä kunyä, kiɛ lia̱a̱, kiɛ käpdɛ;

kɛ kɔrɛ bi̱ mat nämbäri̱ nyin thi̱o̱o̱ri̱kal kɔmbainɛciɔni̱ ɛ:

2×3×4×3=72 ti̱ de rɔ̱ lot.

Ti̱ti̱ kɛ ti̱ de rɔ̱ lot kɛ kɔrɛ dɔ̱ŋ ba kɛ ɣɔ̱n kɛ ta̱a̱ in ca gɔ̱r rɛy buɔkni da̱ŋ ŋuaan:

cu Kuäär ni Kuoth rɔ li̱th kɛ cäŋ in diɔ̱ɔ̱kdiɛn;
Kä cuɛ te gɔ̱ɔ̱r piɛny kɛ ni̱n da̱ŋ diɔ̱k, kɛ wäär kɛnɛ wäär da̱ŋ diɔ̱k.
kɛ thiaŋ kɛ cäŋ in nhiam ŋotdɛ cɔalkɛ jɛ i̱ cäŋ in diɔ̱ɔ̱kdiɛn;
kɛ thiaŋ kɛ cäŋ pua̱t jiaath ŋotdɛ cɔalkɛ jɛ i̱ cäŋ rialikä.

Ɛn framework ɛmɛ ɛ kuak mi̱ päär ni̱ ɣöö bɛ a prup mɛthematikal, kɛ ɣöö kɛn ba̱riabɔli̱ kɛ ti̱ ca luɔc kɛnɛ ɣöö /ci̱kɛ cuŋ kärɔ̱. Rɛydɛ ɛn latdɛ min ca ɣɔ̱n ɛn wa̱nɛ, ɛn matdiɛn min cuɛ jɔɔc i̱ bɛ kɔndi̱ciɔni̱ ŋuaan diaal nhɔk ɛlɔ̱ŋ ɛ:

Cäŋ kɛl tuɔɔkɛ kɛ cäŋdäär; cu Kuäär ni Kuoth käp kɛ Thursday wäär; Cuɛ cuuc kɛ Friday; Cuɛ jiɛc kɛ Sunday runwaŋ; kä ‘ni̱n da̱ŋ diɔ̱k kɛnɛ wäär da̱ŋ diɔ̱k’ ca kɛ kuɛn niɛ gua̱a̱th ëë cɛ wä rɛy bumä muɔ̱th kɛ Thursday wäär.

Kä min ci̱ ben raar ɛmɛ cuɛ thi̱ëëk kɛ guutdɛ min ca ŋun kä gua̱th tëë nhiam.

17. Guɔ̱kdɛ

Mi̱ ca Tuk Cäkä Ɣɔaa, Ŋuɔ̱t Muthɛ, buɔkni̱ lɛ̈ɛ̈ŋni̱, buɔkni̱ tin gɔw, ruaacni̱ tin kɔ̱kiɛn tin ca lat rɛy Ruac Kuɔth in Pay Tuɔɔk, buɔkni̱ tin ca gɔ̱r kɛ kui̱ Luaak Kuɔth in Rɛwdɛ, kɛnɛ ŋi̱i̱cni̱ kɛ kui̱ kuën calenderical ji̱ Juuth ëë wal cua kɛ mat kɛɛl, ɛn guutdɛ mi̱ ro̱ŋ mi̱ dë guic ɛ gɔaa cuɛ ben raar:

Thilɛ cio̱o̱k mi ca lat rɛy Baibolä mi lat jɛ a jɔc i̱, “Cäŋ lɔ̱ŋä kɛ juɔkni diaal ba jɛ tit ni ciaŋ kɛ cäŋ lɔ̱ŋä mëë pay tuɔɔk amäni cäŋ lɔ̱ŋä mëë pay tuɔɔk.”

Kä min gua̱c, gua̱th ti̱ ŋuan cukɛ nyothni̱ ta̱a̱diɛn min:

runwaŋ naŋɛ jɛ kɛ luɔt tukä cäŋ mi pay tuɔɔk; cäŋdäär bɛ guɔ̱ɔ̱r ni thiaŋ kɛnɛ wäär, kä kɛ kɔrɛ bɛ cu ben kɛ runwaŋ; kɛ kɔr kä mëë ci cäŋ in bäkɛliɛn thuɔ̱k kɛ wäär, cua runwaŋ in dɔ̱ŋ cɔl i̱ “ɛn walɛ, cäŋ lɔ̱ŋä”; kä rɛy tha̱a̱ŋ ruaacni̱ tin ca lat rɛy Ruac Kuɔth in Pay Tuɔɔk, ɛn thiaŋ ŋotdɛ matdɛ rɔ kɛ cäŋ ëë nhiam.

Ruac in ca lat kä Lii-bay 23 kɛ ɣöö ba Cäŋ Luël tiit “ni kɛ thiaŋ ɛ wä kä thiaŋ” ɛ ŋuɔ̱t mi rɛlrɔ kɛ kui̱ cäŋ ɛmɔ min rɛl rɔ kä /cɛ bi tekɛ nyuuth mi dɔ̱ŋ mi nyothɛ jɛ, ɛn ɣöö ba cäŋ luël la̱t wi̱i̱ muɔ̱ɔ̱n kɛɛliw cäŋ-ke̱e̱y puɔrmula kɛ kui̱ juɔkni diaal kɛ cäŋ lɔ̱ŋä.

Kɛ kui̱c ɛmɔ, jɛn dɔ̱ŋ bɛ tekɛ luɔt mi̱ ca nööŋ nhial i̱:

kä cäŋ lɔ̱ŋä in bärɔwdiɛn dɔ̱ŋ ba ŋa̱c ɛ gɔaa ɛn ɣöö matdɛ ni̱ cäŋ lɔ̱ŋä in bärɔwdiɛn kɛɛliw—ɛ tuɔɔk ni̱ kä tuk cäŋ lɔ̱ŋä kɛ cäŋ lɔ̱ŋä, ɛ wä kä cäŋ lɔ̱ŋä kɛ thiaŋ kɛnɛ wäär, amäni mëë ci cäŋ lɔ̱ŋä tuɔɔk.

Rɛy guäcdɛ rɛy läätdä ɛnwalɛ,kɛ ɣöö thaakni̱ tin bä nhial kɛ cäŋ la tekɛ dääk kɛ ta̱a̱ thi̱i̱thɔnä kɛnɛ lati̱ti̱öd, kɛnɛ ɣöö kɛ ɣöö tha̱a̱ŋ rööli̱ la jiëkɛ gua̱th ti̱ thiɛlɛ cäŋ mi̱ bä nhial kiɛ wäär,kɛ la̱tdɛ kɛɛ thi̱ëëkdɛ. 6:00–7:00 a.m. thaak in ŋa̱ckɛ rɛy wec cie mi̱ ɛ prakti̱kal boundary dɔ̱ŋ bɛ cu nööŋni̱ mi̱ bi̱ te thi̱n.

Duŋdɛ ɣöö, min di̱tni̱jɛn ɛ ɣöö /ciɛ ɣöö bi̱ naath ŋaknɔm ŋak kɛ minitni ti̱ tɔt kiɛ thɛkɔndi̱ni̱, duŋdɛ ɣöö bi̱ naath ɛ ŋa̱c ɛn ɣöö:

kɛ cäŋ lɔ̱ŋä ɛ cäŋ bärɔw in ca poth ɛ Kuoth.

Cäŋ lɔ̱ŋä ɛ cäŋ rialikä, min la ji̱ ŋäthä rɔ̱ rialikä kɛ pua̱ny kɛnɛ yiëë kɛ ɣöö ba cäŋ lɔ̱ŋä nyuɔ̱ɔ̱r. Kä tuk ca̱ŋ in bärɔwdiɛn amäni tuk ca̱ŋ in dɔ̱ŋ, la kɛn ca̱k Kuɔth kɛnɛ luɛldɛ a tiim, la tɛth lo̱ckiɛn kɛ lɔ̱ŋ in cɛ ka̱m kɛ piny puɔ̱thdɛ, kä la kɛn cäŋ lɔ̱ŋä mi do̱raar in bi ben ɛ guic.

“Mi wi̱i̱ ciökdu woc kä cäŋ lɔ̱ŋädu, kä bi la̱tdu min go̱o̱ri kɛ cäŋ lɔ̱ŋädä min rɛl rɔ, kä bi cäŋ lɔ̱ŋä cɔl i̱ cäŋ lɔ̱ŋä mi gɔaa, cäŋ Kuɔth mi rɛl rɔ, kä bi jɛ luɔ̱th, a /ci bi lät ni ciaŋdu, kä /ci bi min go̱o̱ri go̱r, kä /ci bi ruac kɛ ruaacniku, kɛ kɔrɛ bi Kuoth ji̱ jakä tɛth lɔcdu. Kä bɛ ji̱ mi̱eth kɛ kui̱ gua̱ndɔɔŋdu ni Je-kɔb, kɛ ɣöö ci thok Kuɔth ɛ lar.”

— I-ca-yaa 58:13-14