Muqaddes Kitapta raatlıq kününiñ vaqtını esaplamaqnı ögrenüv
—
Raatlıq künü asılında ne vaqıt başlana?
Raatlıq künü – Alla tarafından bağışlanğan ve aziz etilgen yedinci kündir. İmanlılar qurtulış qazanmaq içün raatlıq kününi tutmaylar.
Daa doğrusı, eyilik altında olar Allanıñ büyük yaratuv ve qurtulış işlerini hatırlaylar ve kelecek ebediy raatlıqnı bekleyler.
Bugünde-bugün raatlıq künü ne vaqıt başlana ve ne vaqıt bitecegi aqqında bir qaç çeşit fikirler bar.
Bazıları soñki yeudiy ananelerine uyıp, cuma künü küneş batqanından raatlıq künü küneş batqanına qadar raatlıq kününi qayd eteler.
Bazıları onı yerli küneş batqan vaqıtqa ya da yıldızlarnıñ peyda oluvına köre esaplaylar.
Bazıları zemaneviy grajdan taqvimine riayet etip, yarı geceni kündüz sıñırı, yani bir kün ve nevbetteki kün arasındaki ayıruv noqtası olaraq qullanalar.
Digerleri ise, Muqaddes Kitapnıñ çeşit parçalarına esaslanıp, bütün bir kün kündüzden başlana, aqşam ve gece devam ete ve ertesi kündüz başlağanda bite, dep sayalar.
Bu añlayışqa köre, yedinci künlük raatlıq künü raatlıq künü kündüz başlanacaq ve bazar künü kündüz başlanğanda bitecek edi.
Bu çalışmada bu soñki fikirniñ İncil ve tarihiy tasdiğı barmı, yoqmı, teşkerile.
1. «Başlanuv» kitabında «kuñ» nasıl şekillene?
Başlanuv 1:3—5 yazılğan:
Alla: «Ârıq olsun», – dedi, ve yarıq oldı. Alla yarıqnıñ yahşı olğanını körip, yarıqnı qaranlıqtan ayırdı. Alla yarıqnı kündüz, qaranlıqnı ise gece dep adlandırdı. Aqşam tüşti, saba tüşti – bu birinci kün edi.
Metinde «aqşam oldı, saba oldı» dep yazılğanı içün, bir kün aqşamdan başlanmaq kerek, dep keñ tarqalğan tahmin etile.
Lâkin «Başlanuv» kitabındaki birinci künniñ sırası diqqatnen araştırılsa, başqa bir imkân peyda ola.
Yaratılışnıñ başında yer yüzü şekilsiz ve boş edi, terenlikniñ üstünde qaranlıq bar edi. Qaranlıq endi bar edi, amma Alla yaratqan ve ayırğan yarıq daa peyda olmağan edi. Alla: «Ârıq olsun», – dedi, tek soñ yarıq oldı. Soñra Alla yarıqnı qaranlıqtan ayırıp, yarıqqa «Kundüz», qaranlıqqa ise «Gece» dedi.
Demek, birinci künniñ kerçek sırası böyle añlanmaq mümkün:
Başlanğıç qaranlıq → Alla yarıq yarata → Kündüz → Aqşam → Gece → Saba → Birinci kün bitti
Bu, künniñ özü aqşamdan başlandı, demeknen tam bir şey degil.
«Aqşam» – kündüz yarığı bitken ve gece başlanğan keçüvdir, «saba» ise – geceniñ bitken ve kündüz yarığı kene başlanğan keçüvdir.
Demek, böyle beyan: .
«Aqşam oldı, saba oldı, birinci kün»
bütün bir yaratılış künü kündüz, aqşam ve geceden keçip, saba çıqqance añlatıla bile. Bu vaqıtta birinci kün bite ve ertesi künü başlana.
Demek, ekinci künden başlap bir künni böyle köstermek mümkün:
Kündüz yarığı → Aqşam → Gece → Saba
Yani kün saba kündüz yarığı etrafında başlana ve ertesi künü saba bite.
Bu tefsir tek zemaneviy ğaye degil. Bazı yeudiy ve Muqaddes Kitap alimleri qadimiy İsrailde ilk evelâ künni esaplamaq içün sabadan sabağace usul qullanğan ola bile, dep iddia eteler.
2. Keffaret künü: «Aqşamdan aqşamğa» bir künniñ umumiy esabıdırmı, yoqsa mahsus bir bayrammı?
Leviyliler 23:27-de böyle yazılğan:
Şu yedinci aynıñ onuncı künü ödeme künü olsun.
Amma Leviyliler 23:32 ayrıca emir bere:
Aynıñ doquzıncı kününiñ aqşamından ekinci kününiñ aqşamınace raatlıq künüñizni tutuñız.
Bu pek emiyetli parçadır.
Eger «doquzıncı aqşam» endi onuncı künniñ başı olsa, ne içün metinde onı şimdi de böyle adlandıralar:
doquzıncı kününiñ aqşamı
«onuncı künniñ aqşamı» degil de?
Daa bir mümkün añlayış şudur: adiy tarih sıñırı saba qalğan, Keffaret künü içün kerek olğan mahsus oraza ve özüni alçaltuv ise doquzıncı künniñ aqşamında başlanıp, onuncı künniñ aqşamınace devam etken.
Böyleliknen:
9-ncı künü aqşam → 9-ncı künü aqşam [oraza başlana] → 10-ncı künü [Keffaret künü] → 10-ncı künü aqşamı [oraza bite].
Bu añlayışqa köre, «aqşamdan aqşamğa» böyle tayinley:
keffaret künü içün ayrıca qayd etilgen devir
mıtlaq belgilemekten ziyade:
er kün içün kün sıñırı
Bu ayıruv müimdir.
Muqaddes Kitapta böyle yazılmağan:
«Er raatlıq künü aqşamdan aqşamğace tutulmaq kerek».
Leviyliler 23:32 mahsus olaraq Keffaret kününe aittir ve onda özüñni alçaltmaq içün emsalsiz emir de bar.
Demek, bu ayatnı er aftalıq raatlıq künü içün umumiy qaidege çevirmek içün qoşma Muqaddes Kitap yardımınen yardım etmek kerek.
3. «O kün» ve «Saba» arasındaki bağ
Musanıñ Qanunındaki bir qaç parça ayrıca diqqatqa lâyıqtır.
Leviyliler 7:15-te şükür qurbanınıñ etini onı ketirgen künü aşamaq kerek ve sabağace qaldırmaq olmaz, dep aytıla.
Leviyliler 22:30 kene böyle yazılğan:
Onı şu künü aşamaq kerek; sabağace bir şey qaldırmañız.
Qanun 21:23 böyle emir ete:
Onıñ cesedi bütün gece terek üstünde qalmasın, amma onı şu künü defn etiñiz.
Bu parçalarda tabiiy olaraq böyle sıralar peyda ola:
O kün → Aqşam → Gece → Saba
Olar aqşam ve geceniñ daa «o künge» ait olğanını, sabanıñ kelmesi ise ertesi künniñ başlanğanını köstere.
Demek, qurbannı aynı şu künniñ aqşamı ve gecesi devamında aşamaq mümkün edi, amma sabağace qalmaq mümkün degil edi. Bu sözler «o kün» aqqında talap endi qullanılmağan sıñır olaraq sabalıq funktsional çalışmağa kelişe.
Bu sözler bir künniñ saba kündüz yarığı etrafında başlanğanı, aqşamğace, gecegece devam ete ve sabağace bitkeni añlamını daa doğrudan-doğru tasdiqlay.
Eñ olmağanda, bu parçalar saba 1000 kibi çalışmaq mümkün olğanını tasavur eteler kün sıñırı, bir kün ve nevbetteki kün arasındaki ayıruv noqtası.
4. Çıqış 16, manna ve birinci yazılğan raatlıq kününi qayd etmek
Çıqış 16 – raatlıq kününiñ vaqtını ögrenmek içün eñ müim parçalardan biridir.
Halq er saba manna cıymağa çıqa edi. Altıncı künü olar eki qat ziyade topladılar.
Musa olarğa böyle dedi:
Yarın – raatlıq künü, RABBİniñ aziz raatlıq künüdir.
Halq aşnı saqlay edi:
sabağace.
Soñra, saba Musa böyle dedi;
Bunı bugün aşañız, çünki bugün – RABBİniñ raatlıq künüdir.
İkâyede böyle sıralar taqdim etile: 1.1.
Altıncı kün: eki qat pay topla → Gece keçe → Saba → «Bugun» raatlıq künüdir
Bu, Alla Musa vastasınen İsrailge raatlıq kününi nasıl tutmaq kerekligini resmiy sürette ögretken esas parçalardan biridir.
Parçada Musanıñ altıncı künü küneş batqanda ilân etmesi yazılmağanı diqqatqa lâyıqtır:
«Endi raatlıq künü başlandı».
Onıñ yerine ertesi künü saba yedinci kün böyle tasvirlene:
«Bugun raatlıq künüdir».
Bu, öz-özünden raatlıq kününiñ doğru başlanuvını belgilemegen olsa da, sabalıq esapqa kelişe ve onı tasdiqlay bile.
5. Neyemiyanıñ qapularnı qapatması öz-özünden raatlıq kününiñ küneş batqanda başlanğanını isbatlamay
Nehemiya 13:19 yazılğan:
Raatlıq kününden evel Yerusalimniñ qapuları qaranlıq tüşe başlağanda, men qapularnı qapatmağa emir ettim ve raatlıq kününden soñ olarnı açmağa buyurdım.
Bu parça çoq vaqıt raatlıq künü küneş batqanda başlanğanını isbatlamaq içün qullanıla.
Lâkin metinniñ özünde böyle aytıla:
raatlıq kününden evel
Nehemiya qapularnı evelden, raatlıq kününden evelki qaranlıq devirde qapattı. Bunı, tabiiy olaraq, bazirgânlarnıñ geceleri şeerge mal ketirmesini toqtatmaq içün, kelecek raatlıq künü alış-veriş yapsınlar dep, profilaktik çare olaraq añlamaq mümkün.
Bunıñ içün:
Aqşam qaranlığında qapularnı qapatmaq ≠ aqşam qaranlığınıñ özü raatlıq kününiñ başı olğanına isbat
Parça küneşniñ batması-başlanğan tefsirnen kelişe, amma küneşniñ batması kün sıñırı olğanını özü-özünden isbatlamay.
6. Rabbi İsanıñ defn vaqtı müim bir sual doğura
Rabbi İsanıñ defn etilmesi: azırlıq künü aqşamı ve raatlıq kününiñ yaqınlaşması
Mark 15:42 yazılğan:
«Aqşam olğanda, azırlıq künü, yani raatlıq kününiñ evelki künü edi...»
Bu beyitteki vaqıt sırası diqqatqa lâyıqtır.
Metinde açıqtan-açıq böyle aytıla:
aqşam endi naspaldı
lâkin aynı şu devirge şimdi de:
«azırlıq künü, yani raatlıq kününiñ evelki künü».
Yani ikâyeniñ eñ tabiiy oquluvına köre, aqşam endi kelgen edi, lâkin daa azırlıq künü edi, raatlıq künü daa başlanmağan edi.
Arimateyalı Yusuf Pilatqa barıp, Rabbi İsanıñ bedenini soradı. Pilat Onıñ endi ölgenine taaciplendi ve yüzbaşını çağırıp, Onıñ ölgenine çoq vaqıt keçmi, dep soradı. Tek tasdıq alğan soñ, Pilat cesetni Yusufqa yiberdi.
Alâ daa bir sıra kömüv tertibatları yapılmaq kerek edi. Yusufqa kerek edi:
ince keten almaq → cesetni aşağı tüşürmek → cesetni azırlamaq → ketennen sarmaq → qayada oyulğan qabirge qoymaq → kirişine taş yıqmaq
Yuhan 19:39–40 daa böyle yazılğan: Nikodim çoq mirra ve aloe ketirdi ve olar beraber:
yeudiylerniñ defn adeti boyunca İsanıñ cesedini qoqulı mahsulatlarnen azırladı.
Demek, aqşam endi olğan ve Yusuf cesetni soramaq içün ilk kere Pilatqa barğan vaqıttan başlap, Pilatnıñ yüzbaşıdan sorğusı, cesetni azat etmesi ve Yusuf ve Nikodim tarafından yapılğan bütün defn azırlıqları vastasınen, emiyetli bir vaqıt keçken olsa kerek.
Bu vaqialar tasvirlengen soñ, Luka 23:54-te böyle yazılğan:
«O künü azırlıq künü edi, raatlıq künü yaqınlaşa edi».
Bu ayet ayrıca diqqatqa lâyıqtır.
«Âqınlaşmaqta edi» dep tercime etilgen yunanıca fiili ἐπέφωσκεν (epéphōsken), itibaren ἐπιφώσκω (epiphōskō). Bu söz yarıqnıñ peyda oluvı, kündüzniñ aydınlanıp başlaması ya da tañnıñ yaqınlaşmasınen bağlıdır.
Demek, sözniñ esas manasını köz ögüne alğanda, Lukanıñ ikâyesinde araştırmağa lâyıq müim bir sual peyda ola:
Rabbi İsanıñ defn etilmesi Azırlıq kününiñ aqşamında başlandımı, gece boyu bir qaç vaqıt devam ettimi ve saba yaqınlaşqan sayın, yedinci künniñ raatlıq künü «tañ atmaq» üzre olğanda bitkenmi?
Eger öyle olsa, hronologik sıralar izçen olur edi:
Kündüz azırlıq künü: Rabbi haçqa mıhlana → Aqşam kele, lâkin onı daa Azırlıq künü dep adlandıralar → Yusuf cesetni rica ete → Yusuf ve Nikodim Rabbiniñ cesedini azırlaylar ve defn eteler → Raatlıq künü yaqınlaşa
Bu tefsir raatlıq künü cuma künü küneş batqanda deral başlanğanı aqqında ananeviy fikirnen qıyaslanmağa lâyıqtır.
Mark açıqtan-açıq böyle dey: bu devir daa «azırlıq künü, raatlıq kününden bir kün evelsi» dep adlandırılğanda, aqşam endi kelgen edi. Luka, kömülgenini tasvirlegen soñ, soñra yarıq ya da tañnen bağlı fiilni qullanıp, raatlıq kününiñ yaqınlaşqanını tasvir ete.
Ebet, raatlıq kününi esaplamaq aqqında bütün meseleni bir yunanıstan sözünen çezmek mümkün degil: ἐπέφωσκεν. Bu sözniñ çeşit köntekstlerde qullanıluvı ve birinci asır yeudiyleri arasında künlerni esaplav usulları da teşkerilmek kerek.
Buña baqmadan, bu eki parçanı beraber oquğanda, yengilden çetke çekilmemek kerek olğan bir sual peyda ola:
Eger raatlıq künü endi cuma künü küneş batqan soñ deral başlanğan olsa, ne içün Mark aqşam kelgenini aytqan soñ, bu vaqıtnı daa «azırlıq künü, raatlıq kününiñ bir kün evelsi» dep adlandıra? Ve ne içün Luka, defnniñ soñuna yaqınlaşqanda, raatlıq kününiñ yaqınlaşqanını tasvir etmek içün yarıq ve tañnen bağlı fiilni qullana?
Şunıñ içün raatlıq künü aqşammı, kündüzmi başlanğanını ögrengende, Rabbi İsanıñ defn etilmesi aqqında ikâye ciddiy baqılmağa lâyıqtır.
7. Matta 28:1: «Raatlıq kününden soñ, birinci künniñ tañ atqanına yaqın»
Matta 28:1 – daa bir pek müim parçadır.
Yunan sözleri bu vaqıtnı böyle tasvir ete:
raatlıq kününden soñ, aftanıñ birinci kününde tañ atqanda.
Eñ tabiiy hronologik sıralarğa köre: 1990 s.
Raatlıq künü bitti → Aradaki gece saba sıñırına yete → Birinci kün tañ atqan
Bu, birinci künniñ tañ atqanda başlana degen añlamğa tabiiy olaraq kelişe.
Dört İncilniñ episinde qadınlar aftanıñ birinci kününde erte qabirge barğanları yazılğan.
Eger raatlıq künü raatlıq künü küneş batqanda bütünley bitken olsa, ne içün qadınlar birinci künü ertece beklemekten ziyade, raatlıq künü aqşam deral qabirge barmadılar?
Kimdir aqıllıca cevap bere bile: havfsızlıq, qaranlıq, yarıq ya da başqa ameliy fikirler keçiküvni añlata bile. Demek, tek bu noqta qarar çıqarmay.
Lâkin diger parçalarnen beraber oquğanda, o, emiyetli olıp qalmaqta.
8. Yuhan 20:19: «O künü, aftanıñ birinci künü, aqşam»
Yuhan 20:19 böyle yazılğan:
«Soñ, aynı şu kün aqşam, aftanıñ birinci künü olğanı içün...»
Soñki yeudiylerniñ küneş batqanından küneş batqanına qadar olğan sistemasına köre, küneş batqan soñ bazar aqşamı nazariy ceetten endi ekinci künge ait olacaq edi.
Amma Yağya daa böyle dey:
«aynı şu künü, aftanıñ birinci künü, aqşam».
Bu, eñ olmağanda, Yañı Vasiyetniñ yazıcısı kündüzden soñki aqşamnı daa aynı «kuñge» ait olğanını tasvir ete bilecegini köstere.
Ebet, bazı tefsirciler «o aynı şu kün»ni tehnikiy taqvim tarifi olaraq degil de, tek tirilmek kününe ikâye şekilinde añlaylar.
Demek, bu parçanı tek bir delil olaraq degil de, başqa delillernen beraber qullanmaq yahşı olur.
9. Yañı Vasiyetniñ «Ertesi künü» aqşam ya da geceden soñ kelgen parçaları
Yañı Vasiyette böyle bir qaç ikâye qalıpları bar.
Mark 11-de aqşam kelgeni yazılğan, soñra «ertesi künü» aqqında aytıla.
Yuhan 6-ncı kitabında birinciden aqşam kelgeni ve endi qaranlıq olğanı aqqında aytıla, tek soñra «ertesi künü» aqqında aytıla.
Elçilerniñ İşleri 4-ünci kitabında yazılğan ki, endi aqşam olğanı içün, elçilerni «ertesi kününe qadar» tutqanlar.
Elçilerniñ İşleri 23-te Pavelni gece yeteklep ketkenleri tasvirlene, soñra ise «ertesi künü» aqqında aytıla.
Bu ikâyelerniñ episine qattı taqvim formulaları kibi baqmaq olmaz.
Buña baqmadan, olar böyle köstereler:
aqşam ve gece vaqtı İncil yazıcıları tarafından avtomatik olaraq ertesi künniñ başı olaraq baqılmay edi.
10. Kündüz yarığı ve sabalıq vaqıt esaplavınıñ «on eki saatı»
Rabbi İsa böyle dedi:
«Künde on eki saat olmaymı?»
— Yuhan 11:9.
Yañı Vasiyette üçünci, altıncı ve doquzıncı saat aqqında sıq-sıq aytıla.
Yeudiylerniñ kündüz yarığı on eki qısımğa bölüv sisteması boyunca:
üçünci saat tahminen saba saat 9:00 edi;
altıncı saat tahminen kündüz;
doquzıncı saat tahminen 15:00 d.
Bu, qadimiy dünyada adiy kündüzki esap saba ya da küneş doğğanda başlanğanını köstere.
Lâkin müim bir farqnı saqlamaq kerek:
on eki kündüz saatini saymaq içün başlanğıç noqta
ve
tam yigirmi dört saatlik taqvim kününiñ kün sıñırı
Ekisi de bir türlü olması şart degil.
Demek, bu delil sabalıq añlav içün fon tasdiqlay bile, amma er kün tam saba saat 6:00 başlanmaq kerekligini isbatlamaq içün onı özü qullanmaq kerekmey.
Bugünki künde ameliy riayet etmek içün, operativ sıñır olaraq tahminen saba yerli standart vaqıt 6:00–7:00 qullanmaq, izçen bir sistemanı temin ete bile, amma açıqtan-açıq qayd etmek kerek ki, bu:
amelge keçirüvniñ ameliy usulı, saba saat 6:00-ni tam olaraq köstergen Muqaddes Kitap emiri degil.
11. Gece ve kündüz öz vaqıtlarında daima qaytalar
Yirmeya 33-ünci kitabında gece ve geceniñ ilâhiy tarafından qoyulğan tertibi aqqında eki müim beyanat bar.
Yirmeya 33:20-de böyle yazılğan:
«RABBİ böyle dey: Eger sen Menim kündüzge ve gecege olğan vasiyetimni bozsañ, kündüz ve gece öz vaqtında kelmez...»
Yirmeya 33:25 kene de böyle yazılğan:
Allanıñ gece-kündüz ve kök ve yerniñ turğun tertibinen yapqan vasiyeti.
Bu parçalarda gece ve gece Allanıñ yerleştirilgen tertibi tarafından idare etilgen eki ayrı, lâkin daima tekrarlanğan devir olaraq tasvirlene:
Künd öz vaqıtında kele → Gece öz vaqıtında kele → Kündüz kene qayta
Aynı tabiiy çiftleşüv devamlı vaqıt devirlerini tasvirlegen İncil ibarelerinde de defalarca peyda ola:
üç kün ve üç gece — 1 Şemuel 30:12; Yunus 1:17; Matta 12:40;
yedi kün yedi gece — Eyup 2:13;
qırq kün ve qırq gece — Başlanuv 7:4, 12; Çıqış 24:18; 34:28 ola; Qanun 9:9, 18; 1 Padişalıqlar 19:8; Matta 4:2.
Bu ibarelerde «kundüz» adet üzre yarıq devirini, «gece» ise qaranlıq devirini bildire. Olar beraberlikte kündüz ve geceniñ üzülmez nevbetleşüvini tasvir eteler.
1920 senesi tekrarlanğan İncil qalıbı dni i noci dni i noci demek, sırasınen kelişe: .
Kündüz yarığı → Aqşam → Gece → Kündüz yarığı qaytıp kelmesi
Bu delil, özü-özünden, er bir taqvim tarihınıñ doğru tehnikiy sıñırını belgilemey. Lâkin o, Muqaddes Kitapta bütün künlerniñ keçkenini tasvirlegende, kündüz yarığı ve ondan soñki gece tabiiy olaraq kelişken devirler olaraq defalarca baqılğanını köstere.
Başlanuv 1, sabağace qalmamaq kerek olğan şeyler aqqında qanunlar ve bu çalışmada ögrenilgen diger parçalarnen beraber baqılğanda, bu tekrarlanğan gece-kündüz şekili, İncilniñ sırası geceniñ artından kündüz kibi añlaşıla bilecegini teşkermek içün qoşma yardım ete, nevbetteki aynılaştırıla bilgen kündüz yarığı olğanda.
12. Ekinci ibadethane devrinde taqvim davaları endi bar edi
Qadimiy yeudiy taqvimlerini ögrengende, müim bir tarihiy faktnı hatırlamaq kerek:
Qadimiy İsrail bütün tarihı devamında tek bir deñişmegen taqvim sistemasını qullanmaq şart degil edi.
Yubileyler kitabı ve 1 Hanohta aks olunğan astronomik ananeler 364 künlük küneş taqvimine büyük emiyet bere.
364 künlük yıl tam olaraq:
52 tolu afta.
Yubileyler 6 atta, eger adamlar aynı közetüvge köre tarihlarnı belgileseler, bayramlar ve raatlıq künleri nizamsızlıqqa tüşe bilecegi aqqında haberdar ete.
Bu, Ekinci İbadethane devrinde yeudiy cemiyetinde müim taqvim davaları olğanını köstere.
Demek, «Yubileyler»deki bazı parçalarda küneş batqan soñ yañı tarih başlanğan sistema aks olunsa bile, bunı tersine qullanmaq mümkün degil, böyle isbatlamaq içün:
«Bu, mıtlaq, Musanıñ ilki sisteması edi».
«Yubileyler»niñ özü Ekinci İbadethane devriniñ eseridir ve o devir içindeki bir hususiy ananeni aks ete.
13. Bazı zemaneviy yeudiy alimleri de israillilerniñ erte sabalıq künü sıñırını tasdiqlaylar
Yigirminci asırnıñ bir sıra müim yeudiy alimleri bu sualni teşkerdiler.
Yulian Morgenştern ilk İsrail bir vaqıtları künni küneş doğğanından ya da tañ atqanından nevbetteki küneş doğğanına ya da tañ atqanına qadar esaplağanını ve küneş batqanından batqanına qadar sistema soñra inkişaf etti, dep iddia ete edi.
Yakov Z. Lauterbah böyle bir fikirni teklif etti, sürgünlikten evelki İsrailde künniñ esabı soñki ravvinlik sistemasınen iç de aynı olmağanını ve bazı İbadethane ameliyatlarında gece evelki kündüzden soñ kelgen eski bir printsipni saqlap qalğanını iddia etti.
P. C. Hivud da qurban qanunları, Başlanuv kitabı ve Yañı Vasiyetniñ parçaları vastasınen sabalıq kün sıñırınıñ imkânını muzakere etti.
Bu araştırmalar zemaneviy ilmiy bir ağızdan neticege kelgenini isbatlamay.
Lâkin olar böyle şeyni köstere:
ilk İsrailniñ ilk evelâ sabalıq kün sıñırını qullanğan ola bilecegi aqqında fikir tek ilmiy misalsiz zemaneviy ihtira degildir.
Bu akademik ögrenüvde resmiy sürette teklif etilgen ve muzakere etilgen pozitsiyadır.
14. Rabbiniñ azapları ve «Uçünci kün»
Dört İncilniñ episinde Rabbi İsanıñ haçqa mıhlanğan künü böyle belgilene:
azırlıq künü.
Rabbi de Öz tirilecegini bir qaç kereler evelden ayttı:
üçünci künü.
Luka 24:21-de, aftanıñ birinci kününde kündüz, Emmausqa ketken eki şegirt böyle dediler:
«Bugün bu şeylerniñ olıp keçkenine üçünci kün oldı».
Eger haçqa mıhlanuv cuma künü olıp keçken olsa:
Cuma = birinci kün
Şemsiye = ekinci kün
Bazar = üçünci kün
Bu, «uçünci künü tirildi» ibaresinen tabiiy olaraq kelişe.
Demek, tek «uç kün ve üç gece» ifadesiniñ esabını bermek içün haçqa mıhlanuvnı perşenbe kününe avuştırmaqnıñ keregi yoq.
15. «Uç kün ve üç gece yerniñ yüreginde» iç de «Tolu üç kün ve üç gece kömülgen» demek degil
Matta 12:40-da böyle yazılğan:
«İnsan Oğlu üç kün ve üç gece yerniñ içinde olacaq».
İfade böyledir: .
«erniñ yüreginde»
«er astındaki qabirniñ içinde» degen adiy sözlerden ziyade.
Rabbi Gefsimanede yaqalanğanda, O, böyle dedi:
«Bu siziñ vaqtıñız ve qaranlıqnıñ qudretidir».
— Luka 22:53
Demek, ola bilir ruhiy tefsirlerden biri şunda ki, perşenbe gecesi apske alınğan vaqıttan başlap, Rabbi endi bu dünyanıñ qudretlerine ve «qaralıqnıñ qudreti»ne boysunğan devirge kirgen edi.
Böyleliknen:
Perşenbe gecesi
Cuma künü kündüz
Cuma gecesi
Şembe künü kündüz
Şembe gecesi
Bazar künü saba erte kündüz yarığı etrafında
böyle sayıla bile: .
üç gece ve üç kündüz devri
Rabbi alâ daa olğanda.
cuma künü haçqa mıhlandı ve üçünci künü, bazar künü tirildi.
Bu tefsir em «uç kün ve üç gece», em de «uçünci künü tirilgen» haçqa mıhlanğan künniñ İncildeki Azırlıq künü olaraq belgilenmesini deñiştirmeyip, doğru qalmağa imkân bere.
16. Yetmiş eki mümkün kombinatsiyanıñ qıyaslı çerçivesi
Eger aşağıdaki deñişkenler çeşit kombinatsiyalarda yerleştirilse: .
bir kün bir künniñ artından kelemi? gece–kündüz ya da kündüz–gece ardısıralıq;
Rabbi aftanıñ dörtünci, beşinci ya da altıncı kününde azap çektimi;
yedinci künniñ gecesi, yedinci künniñ kündüzleri, birinci künniñ gecesi ya da birinci künniñ kündüzleri tirilgenmi;
ve «uç kün ve üç gece» defn, ölüm ya da apske alınğanından esaplanamı;
o vaqıt nazariy kombinatsiyalarnıñ umumiy sayısı: .
2 × 3 × 4 × 3 = 72 imkân.
Soñra bu imkânlar dört Muqaddes Yazı şartına köre sınavdan keçirile bile:
Rabbi üçünci künü tirildi;
O, üç kün ve üç gece yerniñ yüreginde bulundı;
birinci künniñ kündüzki vaqıtına daa üçünci kün dey ediler;
haçqa mıhlanğan künniñ aqşamı daa Azırlıq künü dep adlandırıla edi.
Bu ramka matematik isbat degil de, teñeştirüv aletleridir, çünki deñişkenler interpretativtir ve iç de mustaqil degildir. Bu yerde teşkerilgen tahminlerniñ çevre-çetinde dört şartnıñ episini eñ izçen şekilde yerleştirgen kibi körüngen kombinatsiya:
Bir kün kündüzden başlana; Rabbi perşenbe gecesi yaqalandı; Cuma künü azap çekti; O, bazar künü saba erte turdı; ve «uç kün ve üç gece» perşenbe gecesi qaranlıq qudreti içine kirgen vaqıttan başlap esaplana.
Bu netice evelki parçalardan çıqarılğan neticelernen pek kelişe.
17. Netice
Başlanuv kitabı, Musanıñ Qanunı, tarihiy kitaplar, İnciller, Yañı Vasiyetniñ başqa ikâyeleri, Ekinci İbadethane edebiyatı ve qadimiy yeudiylerniñ taqvim esabını ögrenüvleri birlikte baqılğanda, ciddiy baqmağa lâyıq bir netice peyda ola:
Muqaddes Kitapta açıqtan-açıq böyle yazılğan bir ayat yoq: «Er aftalıq raatlıq künü er vaqıt cuma künü küneş batqanından başlap, raatlıq künü küneş batqanına qadar tutmaq kerek».
Aksine, çoq sayılı parçalarda böyle qalıplar berilgen:
saba yañı künniñ başlanuvınıñ manasını taşımaqta; kündüz yarığı aqşam ve gece, soñra ertesi künü saba kele; altıncı kün geceni keçken soñ, ertesi künü sabağa «bugun, raatlıq künü» deyler; ve Yañı Vasiyetniñ bazı rivayetlerinde aqşam şimdi de aynı evelki künnen bağlıdır.
Leviyliler 23-te Keffaret Kününi ‘aqşamdan aqşamğace’ qayd etmek emiri o konkret muqaddes kün içün mahsus qaidedir; daa bir delil olmadan, onı er bir aftalıq Şabat içün umumiy kün sıñırı formulası dep avtomatik olaraq qabul etmek olmaz. kün-sıñır formulası er aftalıq raatlıq künü içün.
Onıñ içün aqılğa sığğan şekilde böyle teklif etmek mümkün:
yedinci künlük raatlıq künü bütün yedinci künni — raatlıq kününiñ kündüziniñ başından başlap, raatlıq kününiñ aqşamı ve gecesine qadar, bazar kününiñ kündüzleri başlanğanına qadar — qaplap alğanı kibi añlanmaq mümkün.
Bugünki künde ameliy közetüvde, küneşniñ doğuv vaqıtları mevsimge ve keñlikke köre deñişkeni içün, bazı regionlarda küneşniñ normal doğuv ya da batması olmağan devirler olğanı içün, tahminen Yerli standart vaqıtnen saba 6:00–7:00 ameliy sıñır olaraq izçenlikni temin ete bile.
Lâkin eñ müimi bir qaç daqqa ya da saniyede davalaşmaq degil de, böyle şeyni tanımaqtır:
raatlıq künü – Alla tarafından hayırlanğan yedinci kündir.
Cuma künü – azırlıq künüdir, imanlılar özlerini raatlıq kününi qarşılamaq içün cismaniy ve ruhiy ceetten azırlaylar. Yedinci künniñ yarığı başlanğanından başlap, ertesi kününiñ yarığı başlanğanına qadar, olar Allanıñ yaratqanını ve qurtulışını hatırlaylar, Onıñ eyiligi altında bergen raatlıqtan zevq alalar ve kelecek ebediy raatlıqnı bekleyler.
«Eger Menim muqaddes künümde raatlıq kününden ayaqlarıñnı çevirseñ, raatlıq kününi zevqlı, Allanıñ aziz künü dep adlandırsañ, Onı ürmet etseñ, öz yoluñnı yapmasañ, öz istegiñni tapmasañ, öz sözleriñni aytmasañ, sen Allanıñ üstüne köterilip, öz istegiñni sevindir. yer yüzüni tapıp, babañ Yaqupnıñ mirasını sizni besleycek, çünki bunı Allanıñ ağızı aytqan».
— Yeşaya 58:13—14
| |
